Ακροδεξιος εθνικισμος στην Ανατολια

Κλασσικό

Ακροδεξιά εθνικιστικά κινήματα στην Τουρκία δεν είναι άγνωστα στο ελληνικό ή κυπριακό κοινό. Εγώ θυμάμαι ότι άκουσα πρώτη φορά για τους Γκρίζους Λύκους τη δεκαετία του ’90, όταν πήγαινα ακόμα σχολείο. Μεταξύ άλλων, συμμετείχαν και στα επεισόδια στην Πράσινη Γραμμή που κατέληξαν στο θάνατο του Τάσου Ισαάκ, το καλοκαίρι του ’96.

Το ότι στην Τουρκία δεν λείπει ο εθνικιστικός φανατισμός, δεν ήταν φυσικά κάτι νέο για μας. Η ύπαρξη όμως οργανωμένων ομάδων με νεοφασιστικά χαρακτηριστικά, με αποδοχή από σημαντικά τμήματα του τουρκικού πληθυσμού, είναι κάτι που αξίζει να το ψάξουμε περισσότερο. Ποιες είναι οι ρίζες τους και τι τις ξεχωρίζει από άλλες πολιτικές οργανώσεις στην Τουρκία;

Παντουρκισμός: μια τουρκική εκδοχή μεγαλοϊδεατισμού;

Όπως έχει αναφερθεί και σε άλλο άρθρο, ο τουρκικός εθνικισμός γεννήθηκε μάλλον καθυστερημένα και σε διαφορετικές συνθήκες από τους υπόλοιπους εθνικισμούς στην περιοχή. Η τουρκική εθνική ιδέα δεν διαμορφώθηκε σε αντιπαράθεση με την Οθωμανική Αυτοκρατορία, όπως έγινε με την ελληνική, τη βουλγαρική, τελικά ακόμα και την αλβανική και την αραβική. Οι τουρκικές-μουσουλμανικές ελίτ, ακόμα και τα πιο προοδευτικά τους τμήματα, ήταν, θέλοντας και μη, συνδεδεμένες με το οθωμανικό κράτος: κύριο μέλημά τους δεν ήταν η ανατροπή του, αλλά η επιβίωση μέσω της μεταρρύθμισής του. Ακόμα και ριζοσπαστικές ομάδες όπως οι Νεότουρκοι δεν μπορούσαν να εγκαταλείψουν εύκολα την οθωμανική ιδέα για χάρη μιας τουρκικής εθνικής – αυτό θα σήμαινε εξάλλου την εγκατάλειψη του μεγαλύτερου μέρους της Αυτοκρατορίας, που κατοικούνταν είτε από Χριστιανούς είτε από μη Τούρκους Μουσουλμάνους.

Ο Γιουσούφ Ακτσουρά (1876-1935). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ak%C3%A7urao%C4%9Flu_Yusuf.jpg

Ο Γιουσούφ Ακτσουρά (1876-1935). Πηγή εικόνας

Ίσως δεν είναι τυχαίο ότι η πρώτη σημαντική προσωπικότητα που συνδέθηκε με μια καθαρά τουρκική εθνική ιδέα, δεν προερχόταν από τα οθωμανικά εδάφη. Ο Γιουσούφ Ακτσουρά ήταν Τάταρος της Κριμαίας, γεννημένος ως Ρώσος υπήκοος. Ήδη το 1904 τόλμησε να δημοσιεύσει τα «Τρία σχήματα πολιτικής«. Σ’ αυτό το κείμενο ανέδειξε την ασυμβατότητα των συμφερόντων ανάμεσα στις τρεις κύριες ομάδες στην οθωμανική επικράτεια: τους Τούρκους, τους μη-Τούρκους Μουσουλμάνους και τους μη-Μουσουλμάνους. Αντί για το μάταιο στόχο της διάσωσης της Αυτοκρατορίας, έδειχνε να προτιμάει μια ένωση των τουρκικών λαών.

Το παντουρκικό όραμα μπορεί να ιδωθεί και ως η τουρκική απάντηση στον πανσλαβισμό ή το πανγερμανισμό: όλες είναι θεωρίες με στόχο την ένωση λαών στη βάση της γλωσσικής συγγένειας, αρκετά δημοφιλείς εκείνη την εποχή. Με τον παντουρκισμό, ανοιγόταν και για τους Τούρκους η προοπτική ενός νέου μεγαλείου, που θα αντικαθιστούσε το έτσι κι αλλιώς ξεφτισμένο οθωμανικό – και θα ήταν αυτήν τη φορά καθαρά τουρκικό.

Το Μεγάλο Τουράν, κατά τους παντουρκιστές. https://img01.rl0.ru/4e31220ae9e020d422bb2c87487f2198/c600x415/r26.imgfast.net/users/2613/14/73/49/album/turan_10.jpg

Το «Μεγάλο Τουράν», κατά τους παντουρκιστές.
Πηγή εικόνας

Η εκδοχή του τουρκικού εθνικισμού όμως, που τελικά επικράτησε μέσω του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, ήταν μάλλον διαφορετική. Αν και δεν της έλειπαν τα ακραία στοιχεία (βλέπε π.χ. τη θεωρία της «γλώσσας του ήλιου»*¹), ήταν κατά βάση ένας μη επεκτατικός εθνικισμός, που συνέδεε την τουρκική ταυτότητα με το έδαφος της Ανατολίας. Ο Ατατούρκ δεν ονειρευόταν καμία επέκταση στις κεντρο-ασιατικές στέπες. Παρ’ όλα αυτά, ο Ακτσουρά ή και άλλοι πιο ακραίοι οπαδοί του παντουρκισμού, όπως π.χ. ο Νιχάλ Ατσίζ (ο οποίος του πρόσθεσε και μια γερή δόση ρατσισμού, επηρεασμένος από τις φασιστικές ιδεολογίες στην Ευρώπη), δεν ήταν κατ’ ανάγκη αρνητικοί προς τον κεμαλισμό. Εξάλλου, μοιράζονταν μαζί του τη θέληση να δημιουργήσουν μια νέα τουρκική εθνική ταυτότητα, ξεχωριστή πλέον από την ισλαμική.

Γκρίζοι Λύκοι και τριπλά μισοφέγγαρα

Ο άντρας που θα κατάφερνε να δημιουργήσει ένα λαϊκό κίνημα βασιζόμενος στις ιδέες του ακραίου εθνικισμού, θα ερχόταν πάλι από το εξωτερικό. Ο Αλπαρσλάν Τουρκές, ο αποκαλούμενος και «μπασμπούγ» (=ηγέτης) από τους οπαδούς του, ήταν Κύπριος συμπατριώτης μου. Σε ηλικία 16 ετών είχε μετακομίσει με τους γονείς του στην Τουρκία. Το 1969 ίδρυσε*² μαζί με άλλους ομοϊδεάτες του το MHP, το Κόμμα Εθνικιστικής Δράσης, που παραμένει μέχρι σήμερα ο κύριος εκφραστής του σκληρού δεξιού τουρκικού εθνικισμού.

Σε αντίθεση με τον έντονο, σχεδόν αντιθρησκευτικό, κοσμικισμό διανοητών όπως ο Νιχάλ Ατσίζ*³, ο Τουρκές, χωρίς να απορρίπτει το διαχωρισμό θρησκείας και κράτους, έβλεπε τη σημασία του Ισλάμ για την τουρκική ταυτότητα. Στην ουσία, ο εθνικισμός «αλά Τουρκές» μπορεί να μην απείχε και τόσο πολύ από τον τουρκικό ισλαμισμό: και οι δύο μοιράζονταν την εκτίμηση για το τουρκικό έθνος και το Ισλάμ (αν και διέφεραν στην έμφαση που έδιναν στο καθένα), και φυσικά το μίσος προς τον κομμουνισμό. Εξάλλου, το MHP ήταν και παρέμεινε ένα σχεδόν καθαρά σουνιτικό κόμμα: θυμάμαι όταν ένας Τούρκος γνωστός παρομοίωσε την ιδέα ότι Αλεβίτες θα μπορούσαν να ήταν μέλη των Γκρίζων Λύκων με το σαν να μιλάμε για «μαύρους ως μέλη της Κου-Κλουξ-Κλαν».

Ο Άλπαρσλαν Τουρκές με φόντο τη σημαία του MHP με το τριπλό μισοφέγγαρο κάνει τον χαιρετισμό των Γκρίζων Λύκων. Είχε συμμετάσχει (ως συνταγματάρχης) ενεργά στο πραξικόπημα του '60 εναντίον της κυβέρνησης του Μεντερές, αλλά παραμερίστηκε και δεν έπαιξε σημαντικό πολιτικό ρόλο μέχρι τη δεκαετία του '70. Ο ίδιος συνόψιζε την ιδεολογία του με τα

Ο Άλπαρσλαν Τουρκές (1917-1997), με φόντο τη σημαία του MHP με το τριπλό μισοφέγγαρο (ένα σύμβολο με οθωμανικές-ισλαμικές αναφορές), κάνει τον χαιρετισμό των Γκρίζων Λύκων. Είχε συμμετάσχει ως συνταγματάρχης ενεργά στο πραξικόπημα του ’60 εναντίον της κυβέρνησης του Μεντερές, αλλά παραμερίστηκε και δεν έπαιξε σημαντικό πολιτικό ρόλο μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ’60. 
Πηγή εικόνας

Ο Τουρκές συνόψιζε την ιδεολογία του με τα «9 φώτα» (σε αναλογία  με τα «6 βέλη» του κεμαλισμού): τον εθνικισμό (ο οποίος, όχι τυχαία, ονομάζεται πρώτος),  τον ιδεαλισμό («Ιδεαλιστές» = ülkücüler στα τούρκικα – ονομάζονται εξάλλου επίσημα οι οργανώσεις νεολαίας του κόμματος), την ηθική, την κοινωνική ευθύνη, τον επιστημονικό εκσυγχρονισμό, την υπεράσπιση της ελευθερίας, την υπεράσπιση των αγροτών, τoν λαϊκισμό, την εκβιομηχάνιση. Ο Τουρκές δεν παρέλειπε εξάλλου να καλλιεργεί ένα φιλολαϊκό προφίλ, του υπερασπιστή του γνήσιου λαϊκού Τούρκου ενάντια στη φιλο-δυτική ελίτ και να μιλάει εναντίον του ιμπεριαλισμού και υπέρ της αναδιανομής της αγροτικής γης. Εξάλλου, και τα φασιστικά ή ακροδεξιά κινήματα στην Ευρώπη πάντα είχαν την τάση να οικειοποιούνται στοιχεία της αριστερής ρητορικής.

Αρχικά η κοινοβουλευτική επιτυχία του νέου κόμματος ήταν πολύ περιορισμένη. Στις εκλογές του 1969 πήρε μόλις 3% και μέχρι και την απαγόρευση του με το στρατιωτικό πραξικόπημα του ’80 δεν κατάφερε να ξεπεράσει το 6.4%. Παρ’ όλα αυτά, έδειξε από νωρίς ότι ο κοινοβουλευτισμός δεν ήταν το μόνο πεδίο δράσης του. Οι οργανώσεις νεολαίας του κόμματος, οι περίφημοι Γκρίζοι Λύκοι, σύντομα άρχισαν να λειτουργούν και ως παραστρατιωτική ομάδα. Το ίδιο το (ανεπίσημο) όνομά τους είναι ενδεικτικό για τις εθνικιστικές παντουρκικές τάσεις του κόμματος: είναι μια αναφορά σε έναν μύθο για έναν λύκο που οδήγησε τους αρχαίους Τούρκους στην ελευθερία στις κεντροασιατικές στέπες.

Μπορούμε να θεωρήσουμε τους «Γκρίζους Λύκους» ως μια τουρκική εκδοχή νεοφασισμού; Υπάρχουν πολλά στοιχεία που συνηγορούν σ’ αυτό. Η ταύτιση με σύμβολα που παραπέμπουν σ’ ένα μακρινό φυλετικό παρελθόν όπως ο γκρίζος λύκος, ο τυποποιημένος χαιρετισμός (με τα δάκτυλα του χεριού να σχηματίζουν τη μορφή ενός λύκου), ο σωβινιστικός εθνικισμός με επεκτατικές τάσεις, η αφοσίωση στον ηγέτη, η συνομωσιολογία, ο μιλιταρισμός, η προσφυγή στη βία όταν θίγονται τα εθνικά ιερά και όσια: όλα είναι στοιχεία που εύκολα παραπέμπουν στον φασισμό. Ακόμα ίσως πιο σημαντικό κοινό είναι όμως και το βάρος που δίνεται στην πάλη ενάντια στον «εσωτερικό εχθρό». Στις δεκαετίες του ’60 και ’70, αυτός ήταν φυσικά η ανερχόμενη Αριστερά. Ένα μεγάλο μέρος της δράσης των Γκρίζων Λύκων ήταν οι επιθέσεις εναντίων αριστερών – και αλεβίτικων – στόχων.

Εικόνα από πρόσφατη συγκέντρωση οπαδών του MHP, με τον χαρακτηριστικό χαιρετισμό. Στο πανό κάτω αριστερά φαίνεται το σύμβολο του γκρίζου λύκου. http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/02/erdogan-mhp-election-gray-wolf-turkey.html

Εικόνα από πρόσφατη συγκέντρωση οπαδών του MHP, με τον χαρακτηριστικό χαιρετισμό. Στο πανό κάτω αριστερά φαίνεται το σύμβολο του γκρίζου λύκου.
Πηγή εικόνας

Ακριβώς ίσως χάρη σ’ αυτόν τον βίαιο αντικομμουνισμό, η επιρροή που απέκτησε το κόμμα ήταν μάλλον μεγαλύτερη απ’ ό,τι αντιστοιχούσε στα χαμηλά του εκλογικά ποσοστά. Ας μην ξεχνάμε ότι μιλάμε για την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, όταν στις χώρες του δυτικού στρατοπέδου υπήρχε μεγάλη ανάγκη για φανατικά αντικομμουνιστικές ομάδες, έτοιμες να χρησιμοποιήσουν στην ανάγκη και βία (βλ. την υπόθεση Γκλάντιο). Οι αριστερές τάσεις των δεκαετιών ’60 και ’70 στην Τουρκία και το γενικό κλίμα αντιαμερικανισμού, σίγουρα ανησυχούσαν πολλούς.

Έχοντας αυτά υπόψη, δεν πρέπει ίσως να μας κάνει τόση εντύπωση που το ΜΗΡ απέκτησε σημαντική πρόσβαση στο κράτος και τις ένοπλες δυνάμες, συμμετείχε στις δεξιές κυβερνήσεις «Εθνικού Μετώπου» τη δεκαετία του ’70 και ο Τουρκές έφτασε μάλιστα για ένα διάστημα μέχρι και στη θέση του αναπληρωτή πρωθυπουργού. Χωρίς φυσικά αυτό να σημαίνει ότι σταμάτησε η παραστρατιωτική δράση των Γκρίζων Λύκων. Αντίθετα, αυτή κορυφώθηκε ιδιαίτερα από το ’78 και μετά, αφήνοντας πολλούς νεκρούς πίσω της και δημιουργώντας ένα εμφυλιοπολεμικό κλίμα, που χρησιμοποιήθηκε και ως δικαιολογία για το πραξικόπημα του ’80.

Το σημερινό MHP: ένας εκσυγχρονισμένος εθνικισμός;

Η νέα στρατιωτική κυβέρνηση απαγόρευσε μαζί με άλλες πολιτικές δυνάμεις και το MHP. Ο ίδιος ο Τουρκές φυλακίστηκε για 5 χρόνια. Παρ’ όλα αυτά, οι Γκρίζοι Λύκοι φαίνεται ότι διατήρησαν διασυνδέσεις με το τουρκικό κράτος – και, κυρίως, το παρακράτος. Σε διάφορες επιθέσεις ή πολιτικές δολοφονίες της δεκαετίας του ’80 και του ’90 εναντίον αριστερών, αλεβίτικων ή κουρδικών στόχων, γίνεται λόγος για ανάμιξη των Γκρίζων Λύκων.

Το ΜΗΡ επανιδρύθηκε με άλλο όνομα, αλλά μπόρεσε να επιστρέψει και στο αρχικό του με τη σχετική πολιτική φιλελευθεροποίηση των επόμενων χρόνων. Ο Ντεβλέτ Μπαχτσελί διαδέχτηκε τον Τουρκές στην ηγεσία του κόμματος και του έδωσε μια κάπως πιο μετριοπαθή εικόνα, που το έκανε αποδεκτό σε πιο πλατιές μάζες. Στις εκλογές του ’99 ήρθε δεύτερο με ένα εντυπωσιακό 18% και συμμετείχε στην κυβέρνηση συνασπισμού υπό τον Ετζεβίτ. Έκτοτε, και με εξαίρεση το διάστημα 2002-2007, εκπροσωπείται σταθερά στην τουρκική βουλή ξεπερνώντας το όριο του 10%. Είναι στην ουσία η μόνη πολιτική δύναμη στον χώρο της τουρκικής Δεξιάς που επιβίωσε από τον «τυφώνα Ερντογάν», ο οποίος εξαφάνισε τα παραδοσιακά δεξιά κεμαλικά κόμματα.

Ο Ντεβλέτ Μπαχτσλί, ανάμεσα σε μια εικόνα του Ατατούρκ και μια του Τουρκές. https://www.mhp.org.tr/mhp_dil.php?dil=en

Ο Ντεβλέτ Μπαχτσελί, ανάμεσα σε μια εικόνα του Ατατούρκ και μια του Τουρκές.
Πηγή εικόνας

Σήμερα φυσικά οι συνθήκες δεν είναι οι ίδιες με τη δεκαετία του ’70. Ο Ψυχρός Πόλεμος έχει τελειώσει. Κύριος εχθρός του ακροδεξιού εθνικισμού δεν είναι πλέον τόσο η παραδοσιακή τουρκική Αριστερά, όσο το κουρδικό κίνημα. Η αντίθεση στην ειρηνευτική διαδικασία με το ΡΚΚ έγινε κεντρικό στοιχείο της πολιτικής του ΜΗΡ. Η τωρινή εθνικιστική αντικουρδική στροφή του Ερντογάν βοηθά φυσικά στο να φέρει τις δύο σημαντικότερες (πλέον) παρατάξεις της τουρκικής Δεξιάς πιο κοντά τη μια στην άλλη.

Μπορούν τελικά το ΜΗΡ και οι συγγενικές ή συνδεόμενες μαζί του οργανώσεις να θεωρηθούν σήμερα ως ένα νεοφασιστικό κίνημα; Σίγουρα, πολλά τμήματα της τουρκικής Αριστεράς ή του κουρδικού κινήματος το έβλεπαν και το βλέπουν ως τέτοιο: κάτι που εύκολα μπορεί κάποιος να κατανοήσει, αν σκεφτεί τι έχουν τραβήξει τις τελευταίες δεκαετίες. Ήδη αναφέραμε πριν πολλά στοιχεία στη δράση του ΜΗΡ που θυμίζουν φασισμό.

Παρ’ όλα αυτά, είναι ταυτόχρονα και ένα κόμμα που θέλει να έχει επαφή με την εξουσία, και τουλάχιστον η ηγεσία του μοιάζει πάντα έτοιμη να μετριάσει τις θέσεις της γι’ αυτόν τον σκοπό. Ποτέ δεν απέρριψε δημόσια την κοινοβουλευτική δημοκρατία. Επίσης, παρά την εχθρότητα προς το κουρδικό κίνημα, και παρά του ότι ο αντι-κουρδικός ρατσισμός μπορεί να είναι διαδεδομένος στη βάση του κόμματος, η ηγεσία και οι διανοούμενοι του κόμματος δεν είναι αναγκαστικά εναντίον των «κουρδικής καταγωγής Τούρκων» (εφόσον αυτοί δέχονται την τουρκική τους ταυτότητα βεβαίως). Το φυλετικό κριτήριο δεν είναι δηλαδή πάντα το πιο σημαντικό στοιχείο γι’ αυτού του τύπου τον εθνικισμό.

Ακόμα και ο παντουρκισμός μένει τελικά μάλλον απλά μια από τις πολλές ιδεολογικές αναφορές του κινήματος. Την εποχή του Ψυχρού Πολέμου η παντουρκική προπαγάνδα εντασσόταν φυσικά και σ’ ένα γενικό αντικομμουνιστικό πλαίσιο, αφού οι περισσότεροι «υπόδουλοι Τούρκοι» ζούσαν στη Σοβιετική Ένωση. Μπορεί πολλοί Γκρίζοι Λύκοι να έχουν πάει ακόμα και να πολεμήσουν στο πλευρό των «εθνικών αδελφών» τους (παλιότερα στο Αζερμπαϊτζάν εναντίον των Αρμενίων, σήμερα στο πλευρό των Τουρκμένων της Συρίας), αλλά τουλάχιστον η δική μου εντύπωση είναι ότι η ηγεσία ποτέ δεν έβαλε ιδιαίτερη ενέργεια σε μια παντουρκική κατεύθυνση.

Όπως και να ‘χει, αυτό το κράμα τουρκικού εθνικισμού, σωβινισμού, αντικομμουνισμού/αντικουρδισμού, με κάποιες δόσεις παντουρκισμού και ισλαμισμού, θα συνεχίσει να παίζει ρόλο στην Τουρκία. Και όχι αναγκαστικά μόνο στο ΜΗΡ, αλλά επηρεάζοντας και άλλες δυνάμεις, όπως βλέπουμε τώρα με την εθνικιστική στροφή του Ερντογάν. Αν κάποιος περίμενε ότι με την άνοδο του πολιτικού Ισλάμ θα εξασθένιζε τουλάχιστον αυτή η μορφή τουρκικού υπερεθνικισμού (σε κάποιες φάσεις, όταν ο Ερντογάν έκανε τα φιλοκουρδικά του ανοίγματα, μπορούσε κάποιος πράγματι να έχει τέτοιες ελπίδες), μάλλον θα πρέπει να αναθεωρήσει την άποψή του. Είτε μας αρέσει είτε όχι, είναι μια κατάσταση που θα πρέπει να έχουμε υπόψη, μια και κάποια επαφή με την τουρκική κοινωνία είναι για μας λόγω γεωγραφικής θέσης αναπόφευκτη.


——-


*¹ Η «θεωρία της γλώσσας του ήλιου» είναι ένα ψευδοεπιστημονικό κατασκεύασμα, που προωθήθηκε όμως και από κρατικής πλευράς στην Τουρκία της δεκαετίας του ’30. Η θεωρία λέει περίπου ότι όλες οι σήμερα ομιλούμενες γλώσσες στον κόσμο κατάγονται από τα πρωτο-τουρκικά.

*² Για την ακρίβεια, ο Τουρκές απλά μετονόμασε έτσι ένα προϋπάρχον κόμμα, το Ρεπουμπλικανικό Αγροτικό Εθνικό Κόμμα (CMKP), στο οποίο αυτός και οι σύντροφοί του είχαν διεισδύσει και καταφέρει να φέρουν υπό τον έλεγχό τους ήδη από το 1965.

*³ Δεν είναι ίσως τυχαίο που ο Νιχάλ Ατσίζ, αν και αρχικά κοντά στο κόμμα, στη συνέχεια αποστασιοποιήθηκε, ακριβώς γιατί, όπως και άλλοι «γνήσιοι» παντουρκιστές, ένιωθε ότι η έμφαση στο Ισλάμ προέδιδε τον τουρκισμό.


Πηγές

  • «Yusuf Akçura’s Üç Tarz-i siyaset» (Three kinds of policy), (trans. Fehmi Ismail, Oriente Moderno).
  • Umut Uzer (2002): Racism in Turkey: The Case of Huseyin Nihal Atsiz. Journal of Muslim Minority Affairs.
  • Jacob M. Landau (1982): The Nationalist Action Party in Turkey. Journal of Contemporary History.
  • Tanıl Bora (2001): Der „Nationale Reflex“: Die fundamentalistische Disposition des Nationalen in der Türkei und der proto-faschistische Nationalismus der MHP. Sociologus.
  • Bülent Aras & Gökhan Bacik (2000): The Rise of Nationalist Action Party and Turkish Politics. Nationalism and Ethnic Politics.
  • Tom Stevenson (2016): The growing strength of Turkey’s ultra-nationalists. Middle East Eye.
  • Σία Αναγνωστοπούλου (2004): Τουρκικός εκσυγχρονισμός – Ισλάμ και Τουρκοκύπριοι στη δαιδαλώδη διαδρομή του κεμαλισμού.
  • Δημήτρης Κιτσίκης (1998): Συγκριτική ιστορία Ελλάδος και Τουρκίας στον 20ό αιώνα.
  • Δημήτρης Κιτσίκης (1995): Ιστορία του ελληνο-τουρκικού χώρου (1928-1973).
Advertisements

Αλατωση του εδαφους: ενα (ανατολικο-)μεσογειακο προβλημα

Κλασσικό

Για τον κίνδυνο της ερημοποίησης ακούμε πολλά τις τελευταίες δεκαετίες (βλ. και σχετικό άρθρο στο μπλογκ). Και είναι φανερό πως στη Μεσόγειο, σ’ έναν χώρο έτσι κι αλλιώς μεταβατικό ανάμεσα στην έρημο και στα υγρά κλίματα, δεν έχουμε καμιά πολυτέλεια να αγνοήσουμε έναν τέτοιο κίνδυνο.

Όταν μιλάμε για την ερημοποίηση, συνήθως έχουμε στο νου μας την κλιματική αλλαγή. Αν και προφανώς το πιο βασικό στοιχείο που συνδέεται με την ερημοποίηση είναι το κλίμα, υπάρχουν και άλλοι ανθρωπογενείς παράγοντες – συχνά και σε αλληλεπίδραση με την κλιματική αλλαγή.

Αν με την ερημοποίηση εννοούμε την απώλεια της ικανότητας της γης να στηρίζει ζωή, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε ένα μέσο, που παίζει κεντρικό ρόλο γι’ αυτήν την ικανότητα: το έδαφος. Η διάβρωση, η απ’ ευθείας απώλεια του εδάφους, είναι ο πιο φανερός κίνδυνος. Υπάρχουν όμως και άλλες διεργασίες, που, ενώ αφήνουν το έδαφος στον τόπο του, το καθιστούν ανίκανο να επιτελεί εκείνες τις λειτουργίες, που είναι ζωτικής σημασίας για μας τους κατοίκους του πλανήτη. Στις μεσογειακές χώρες με το (ημι-)ξηρό και θερμό τους κλίμα, μια τέτοια διαδικασία είναι και η αλάτωση.

Αλάτωση: μια απειλή για τη ζωή

Με την αλάτωση εννοούμε τη συσσώρευση υδατοδιαλυτών αλάτων. Αυτό συμβαίνει όταν το νερό στο έδαφος εξατμίζεται γρήγορα, αφήνοντας πίσω του τα άλατα που περιείχε, αντί να τα οδηγήσει μαζί του στο υπέδαφος. Δεν θέλει και πολύ σκέψη για να καταλάβουμε ότι αυτό συμβαίνει κυρίως σε περιοχές που έχουν ψηλή εξατμισοδιαπνοή, δηλαδή θερμό και ξηρό κλίμα – ακριβώς δηλαδή αυτό που συμβαίνει σε πολλές περιοχές της Μεσογείου, ιδιαίτερα στο νοτιοανατολικό της μισό.

Η ψηλή αλατότητα στο έδαφος δεν είναι εξ’ ορισμού κάτι προβληματικό. Αλατούχα εδάφη υπάρχουν στις μεσογειακές χώρες από πάντα, από καθαρά φυσικά αίτια: όχι μόνο στην έρημο ή ημιέρημο, αλλά και π.χ. σε παράκτιες πεδιάδες, όπου το θαλασσινό νερό διεισδύει στο έδαφος και το εμπλουτίζει με άλατα. Κλασικά παραδείγματα π.χ. στην Κύπρο είναι τα εδάφη γύρω από τις αλυκές της Λεμεσού και της Λάρνακας, αλλά κι αυτά στην ενδοχώρα της Αμμοχώστου. Εκεί, η βλάστηση έχει προσαρμοστεί στο πέρασμα των αιώνων σ’ αυτό το αλατούχο περιβάλλον.

Τα φυσικά αλατούχα εδάφη στην Κύπρο. Πηγή: http://eusoils.jrc.ec.europa.eu/

Τα φυσικά αλατούχα εδάφη στην Κύπρο. Πηγή: http://eusoils.jrc.ec.europa.eu/

Το πρόβλημα βρίσκεται αλλού και το προκαλεί ο άνθρωπος. Στην προσπάθεια του να εξασφαλίσει μια μεγαλύτερη γεωργική παραγωγή για έναν όλο και μεγαλύτερο πληθυσμό, και ζώντας σε μια περιοχή όπως τη Μεσόγειο, όπου το νερό είναι τόσο δυσεύρετο, δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει ακόμα και νερό με υψηλή αλατότητα για αρδευτικούς σκοπούς. Μόνο που αυτό μπορεί και να κάνει ακόμα μεγαλύτερη ζημιά για το μέλλον: με την έτσι κι αλλιώς λόγω κλίματος υψηλή εξάτμιση, τα άλατα μένουν στο έδαφος, το οποίο μετά από ένα σημείο και μετά μπορεί να καταλήξει άχρηστο για γεωργική χρήση. Η υπερβολική άρδευση σε συνδυασμό με κακή στράγγιση, η χρήση λιπασμάτων που περιέχουν διάφορα άλατα, ή η υπερβολική άντληση του υπόγειου νερού σε παραθαλάσσιες περιοχές (άρα και η εισροή θαλασσινού νερού, που έρχεται να αντικαταστήσει το γλυκό), είναι άλλες αιτίες που οδηγούν στο ίδιο αποτέλεσμα.

Κάποιες ζημιές της αλάτωσης στη γεωργία μπορούμε εύκολα να τις φανταστούμε. Δυσκολεύει (λόγω της αλλαγής της οσμωτικής πίεσης) την απορρόφηση του νερού από τις ρίζες των φυτών, άρα και των θρεπτικών ουσιών που αυτό περιέχει. Επίσης, κάποια στοιχεία (π.χ. το χλώριο, ιδιαίτερα προβληματική περίπτωση σε παραθαλάσσιες περιοχές) είναι απ’ ευθείας τοξικά για τα φυτά.

Αλάτωση του εδάφους σε αρδευόμενη καλλιέργεια στη Σικελία. Πηγή: http://projects.inweh.unu.edu/kmland/display.php?ID=276&DISPOP=VRCPR

Αλάτωση του εδάφους σε αρδευόμενη καλλιέργεια στη Σικελία.
Πηγή εικόνας

Πέρα απ’ αυτές τις άμεσες επιπτώσεις, υπάρχουν όμως και έμμεσες, που είναι ίσως ακόμα πιο επικίνδυνες. Η επιβάρυνση π.χ. με νάτριο έχει την ιδιαιτερότητα του να αποσταθεροποιεί την εδαφική δομή, κάνοντας το έδαφος πιο ευάλωτο απέναντι στη διάβρωση. Έτσι η ζημιά που μπορεί να γίνει είναι στην ουσία μη αναστρέψιμη, αφού το έδαφος (μαζί με τα θρεπτικά του συστατικά) χάνεται οριστικά.

Αλάτωση στις ακτές της Ανατολικής Μεσογείου

Προβλήματα αλάτωσης συναντούμε λίγο-πολύ σε όλες τις χώρες της Ανατολικής Μεσογείου. Η αύξηση του πληθυσμού (άρα και η ανάγκη για μεγαλύτερη γεωργική παραγωγή), μαζί με την επέκταση των εντατικών υδροβόρων καλλιεργειών, έχουν οδηγήσει σήμερα σε προβλήματα σε διάφορες περιοχές. Εξάλλου, δεν είναι η πρώτη φορά που η Ανατολική Μεσόγειος αντιμετωπίζει αυτόν τον κίνδυνο: η αλάτωση των εδαφών στη Μεσοποταμία είχε παίξει το ρόλο της στην παρακμή των αρχαίων πολιτισμών ήδη κάποιες χιλιετίες πριν.

Προφανώς, όσο πιο εντατική είναι η άρδευση και όσο πιο ξηρό και θερμό είναι το κλίμα, τόσο πιο μεγάλα είναι τα προβλήματα αλάτωσης. Ένας άλλος φυσικός παράγοντας, που παίζει τον ρόλο του ώστε κάποιες περιοχές να κινδυνεύουν περισσότερο από άλλες, είναι η διαπερατότητα του εδάφους: στα (αρκετά συχνά στο μεσογειακό χώρο) αργιλώδη εδάφη, η στράγγιση δεν είναι καλή και το νερό παραμένει στο έδαφος αρκετό χρόνο, ώστε να προλάβει να εξατμιστεί και να αφήσει πίσω του άλατα.

Τα όρια του υδροφορέα του Ακρωτηρίου, του τρίτου μεγαλύτερου στην Κύπρο. Πηγή:

Τα όρια του υδροφορέα του Ακρωτηρίου, του τρίτου μεγαλύτερου στην Κύπρο. Πηγή: Ianneta & Colonna.

Στην Κύπρο, προβλήματα αλάτωσης υπήρξαν π.χ. στην πεδιάδα της Μόρφου, όπου η εντατική άρδευση των καλλιεργειών εσπεριδοειδών οδήγησε στην υπεράντληση των υπογείων υδάτων, άρα και στη διείσδυση θαλασσινού νερού στον υδροφόρο ορίζοντα. Ανάλογο πρόβλημα υπάρχει και στην ευρύτερη περιοχή του Ακρωτηρίου, όπου δίπλα στην εντατική γεωργία ήρθε και η αυξημένη ανάγκη για οικιστικούς και τουριστικούς σκοπούς – αλλά επίσης και η κατασκευή του φράγματος του Κούρη, που απέκοψε τον υδροφόρο ορίζοντα από τη φυσική πηγή εμπλουτισμού του. Η συνέπεια ήταν ότι πολλές παράκτιες καλλιεργήσιμες εκτάσεις αναγκαστικά εγκαταλείφθηκαν κατά τη δεκαετία του ’90.

Στην Ελλάδα, η αλάτωση είναι ήδη πρόβλημα στον θεσσαλικό κάμπο, αλλά και σε μικρότερες παραθαλάσσιες περιοχές με επίσης εντατική γεωργία, όπως η Αργολίδα και η νότια Κρήτη. Στη γειτονική Τουρκία, η πεδιάδα Χαράν είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα: ως μέρος του φιλόδοξου προγράμματος GAP (βλ. σχετικό άρθρο) για την επέκταση της γεωργίας μέσω άρδευσης και την ανάπτυξη της (όχι μόνο για οικονομικούς, αλλά και για πολιτικούς λόγους) προβληματικής νοτιοανατολικής Τουρκίας, επικράτησαν παντού οι υδροβόρες βαμβακοκαλλιέργειες. Το αποτέλεσμα ήταν ότι στο διάστημα 1987-2000 η έκταση που καλύπτουν τα αλατούχα εδάφη υπερδιπλασιάστηκε.

Η αλλαγή της χρήσης γης στην πεδιάδα Χαράν μετά την εφαρμογή του προγράμματος GAP: πράσινο = βαμβακοκαλλιέργεια, κίτρινο = σιτηρά, καφέ = ακαλλιέργητες εκτάσεις. Πηγή: Kapur et al (2009).

Η χρήση γης στην πεδιάδα Χαράν πριν και μετά την εφαρμογή του προγράμματος GAP (πράσινο = βαμβακοκαλλιέργεια, κίτρινο = σιτηρά, καφέ = ακαλλιέργητες εκτάσεις).
Πηγή: Kapur et al (2009).

Στα όρια με την έρημο

Αν η αλάτωση στις βόρειες ακτές της Ανατολικής Μεσογείου είναι πρόβλημα, στις νοτιοανατολικές, αυτές που γειτνιάζουν με την πραγματική έρημο, η κατάσταση είναι πολύ πιο κρίσιμη. Ο κίνδυνος είναι εκεί λόγω της ψηλότερης θερμοκρασίας έτσι κι αλλιώς μεγαλύτερος. Ταυτόχρονα όμως, είναι και το διαθέσιμο νερό για άρδευση λιγότερο, πράγμα που σημαίνει ότι δύσκολα μπορεί κάποιος να είναι επιλεκτικός ως προς την καταλληλότητά του, μεταξύ άλλων και για τα άλατα που περιέχει. Επίσης, από τη στιγμή που ένα έδαφος έχει υποστεί αλάτωση, είναι πιο δύσκολο να την «θεραπεύσεις», αφού δεν περισσεύει φρέσκο νερό, που θα μπορούσε να ξεπλύνει τα άλατα.

Προβλήματα με την αλάτωση των εδαφών αντιμετωπίζουν όλες οι χώρες της του Λεβάντε: και ο Λίβανος και η Συρία (όπου ήδη το 2002 ένα 40% της αρδευόμενης γης είχε επηρεαστεί από την αλάτωση, ενώ 60000 εκτάρια έπρεπε αναγκαστικά να εγκαταλειφθούν από τους γεωργούς), αλλά και το Ισραήλ, η χώρα που – και για πολιτικούς λόγους – συνδέθηκε περισσότερο από κάθε άλλη με την ιδέα της μετατροπής της ερήμου σε έναν «πράσινο παράδεισο» μέσω της εντατικής άρδευσης. Όπως και στην Κύπρο, έτσι και στο Ισραήλ η χρήση επεξεργασμένου νερού από λύματα επιδεινώνει την κατάσταση, αφού η επεξεργασία αφαιρεί μεν πολλούς οργανικούς και ανόργανους ρύπους, όχι όμως και τα άλατα.

Αρδευόμενη καλλιέργεια στην έρημο Νεγκέβ, στο Ισραήλ. Πηγή εικόνας http://www.shutterstock.com/pic-103395926/stock-photo-desert-farming-irrigation-in-the-negev-israel.html

Αρδευόμενη καλλιέργεια στην έρημο Νεγκέβ, στο Ισραήλ.
Πηγή εικόνας

Η κατάσταση δεν είναι καλύτερη στην απέναντι όχθη του Ιορδάνη. Στην κοιλάδα του ποταμού αυτού, απ’ όπου προέρχεται το 60% της γεωργικής παραγωγής της Ιορδανίας (μιας από τις πιο φτωχές σε νερό στον κόσμο), η αλατότητα των εδαφών αυξήθηκε με βάση πρόσφατες έρευνες σε ένα διάστημα λίγων μόνο ετών κατά 36% με 63%, ανάλογα με την περιοχή. Συνολικά, ήδη ένα 63% των εδαφών θεωρούνται αλατούχα.

Στην κοιλάδα του Νείλου στην Αίγυπτο περίπου το ένα τρίτο των γεωργικών εδαφών είναι επηρεασμένο από την αλάτωση – το ποσοστό όμως αγγίζει το 60% στο βόρειο Δέλτα του Νείλου. Από τη μια, η υπερβολική άντληση των υπόγειων υδάτων οδηγεί σε διείσδυση του θαλάσσιου νερού στο υπέδαφος, σε μια περιοχή έτσι κι αλλιώς εξαιρετικά επίπεδη και κοντινή στη θάλασσα. Από την άλλη, η άρδευση γίνεται αναγκαστικά με το νερό που φέρνει ο Νείλος και έχει διανύσει όλη την Αίγυπτο: έχοντας ήδη χρησιμοποιηθεί πολλές φορές για τη γεωργία στις ανάντη περιοχές και επιστραφεί στο ποτάμι, με ότι αυτό σημαίνει για την επιβάρυνσή του με άλατα από λιπάσματα κ.λπ. Σε συνδυασμό και με τη κακή στράγγιση λόγω των έτσι κι αλλιώς αργιλωδών εδαφών, το αποτέλεσμα είναι ότι ήδη σήμερα δύσκολα μπορεί να καλλιεργήσει κάποιος στο Δέλτα φυτά που δεν είναι ανθεκτικά στην αλατότητα (όπως π.χ. το ρύζι) – αν συνεχιστεί αυτή η κατάσταση μπορεί στο μέλλον να μην αντέξουν ούτε αυτά. Σε μια περιοχή τόσο πυκνοκατοικημένη και περιτριγυρισμένη από έρημο, όπου πρακτικά δεν υπάρχουν δυνατότητες να επεκταθεί η γεωργική παραγωγή αλλού, είναι σαφές ότι η όποια απώλεια γεωργικής γης είναι θανάσιμος κίνδυνος.

Η αλάτωση του εδάφους αυξάνεται έντονα στο βόρειο και χαμηλότερο τμήμα του Δέλτα του Νείλου, το πιο κοντινό στη θάλασσα. Πηγή: Kotb et al (1999).

Η αλάτωση του εδάφους αυξάνεται έντονα στο βόρειο και χαμηλότερο τμήμα του Δέλτα του Νείλου, το πιο κοντινό στη θάλασσα.
Πηγή: Kotb et al (1999).


Αυτά τα φαινόμενα αλάτωσης οφείλονται σίγουρα σε μεγάλο βαθμό σε κακές γεωργικές πρακτικές και στην έλλειψη σχεδιασμού. Χρησιμοποιώντας καλύτερα την υπάρχουσα τεχνική γνώση, υπάρχουν αναμφίβολα πολλά περιθώρια βελτίωσης. Εκτός από την ποιότητα του νερού ή των αρδευτικών μεθόδων, ο κίνδυνος αλάτωσης μπορεί π.χ. και να μειωθεί με τη χρήση προστατευτικών στρωμάτων από άχυρο στο έδαφος (που μειώνουν την εξάτμιση) ή μιας καλλιεργητικής σειράς με φυτά που έχουν την τάση να απορροφούν τα άλατα.

Παρ’ όλα αυτά, ακόμα και η εφαρμογή όλων των πιθανών μέτρων μπορεί να μην είναι αρκετή. Με όλες τις αλλαγές που αναμένονται στην περιοχή (αύξηση του πληθυσμού, κλιματική αλλαγή), είναι πιθανόν η πίεση να αυξηθεί ακόμα περισσότερο. Η επιστροφή π.χ. σε λιγότερο εντατικές ξηρικές καλλιέργειες, η αποφυγή της άρδευσης σε αργιλώδη εδάφη, είναι σίγουρα μέτρα που μπορούν να βοηθήσουν, αλλά με μια τέτοια πίεση δεν θα είναι καθόλου εύκολο να εφαρμοστούν. Ειδικά αφού οι χώρες της περιοχής δεν έχουν και ένα τέτοιο πλεόνασμα βιομηχανικής παραγωγής, που θα τους έδινε τη δυνατότητα να εισάγουν χωρίς πρόβλημα περισσότερα τρόφιμα – μια κατάσταση που έτσι κι αλλιώς δεν θα ήταν και τόσο επιθυμητή.

Τέτοια είναι – μεταξύ άλλων – τα προβλήματα που κάνουν μια μεγάλης κλίμακας μετακίνηση πληθυσμών προς τα βόρεια μάλλον αναπόφευκτη στα επόμενα χρόνια, ώστε να μειωθεί κάπως η πίεση, πριν η υποβάθμιση του εδάφους γίνει μη αναστρέψιμη. Δεν είναι μόνο οι πόλεμοι το πρόβλημα στην περιοχή. Το ιδανικό θα ήταν να γίνει ένας γενικός προγραμματισμός από ένα σώμα στο οποίο θα συμμετείχαν όλοι οι λαοί της περιοχής, τόσο όσον αφορά τη γεωργία όσο και τη μετανάστευση. Επειδή κάτι τέτοιο είναι μάλλον απίθανο, το επόμενο είναι να γίνουν όλα αυτά άναρχα και ανεξέλεγκτα – με ότι αυτό συνεπάγεται.


Σχετική βιβλιογραφία

  • L. Postiglione (2002): Soil Salinization in the Mediterranean: Soils, Processes and Implications. In: Mediterranean Desertification: A Mosaic of Processes and Responses.
  • T.G. Ammari, R. Tahhan, S. Abubaker, Y. Al-Zu’bi, A. Tahboub, R. Ta’any, S. Abu-Romman, N. Al-Manaseer, M.H. Stietiya (2013): Soil Salinity Changes in the Jordan Valley Potentially Threaten Sustainable Irrigated Agriculture. In: Pedosphere.
  • Tarek H.S. Kotba,Tsugihiro Watanabeb, Yoshihiko Oginob, Kenneth K. Tanji (1999): Soil salinization in the Nile Delta and related policy issues in Egypt. In: Agricultural Water Management.
  • Massimo Iannetta, Nicola Colonna: Αλάτωση Εδαφών. Land Care in Desertification Affected Areas From Science Towards Application.
  • Plan Bleu Regional Activity Center (2003): Threats to Soils in Mediterranean Countries.
  • Marquina, Antonio (Ed.) (2004): Environmental Challenges in the Mediterranean 2000–2050.
  • Cullu, M.A., Almaca, A., Sahin, Y., Aydemir, S., 2002. Application of GIS for monitoring soil salinisation in the Harran Plain, Turkey. Int. conference on sustainable land use and management. pp.326-332.
  • SELIM KAPUR, BURCAK KAPUR, ERHAN AKÇA, HARI ESWARANA (2009): Research strategy to secure energy water and food via sustainable land and water management in the GAP region.