Οι βαλκανικες εξεγερσεις που αγνοησαμε

Κλασσικό

Η αραβική άνοιξη του 2011 έφερε ένα κύμα εξεγέρσεων που, ξεκινώντας αρχικά απ’ την Τυνησία και την Αίγυπτο, εξαπλώθηκε σιγά-σιγά σε όλον τον κόσμο. Πρώτα έφτασε στην Ισπανία, για να περάσει μετά (μεταξύ άλλων) και στη Ρωσία, τις ΗΠΑ και τη Βραζιλία. Στην περιοχή των Βαλκανίων, ξέρουμε φυσικά την ελληνική εκδοχή αυτού του φαινομένου (τους λεγόμενους «Αγανακτισμένους»), αλλά πολύ γνωστό έγινε και το κίνημα του πάρκου Γκεζί στη γειτονική Τουρκία.

Παραδόξως, σχεδόν απαρατήρητα πέρασαν αντίθετα κάποια κινήματα σε άλλες γειτονικές χώρες. Κι όμως, αυτές οι εξεγέρσεις είχαν αρκετά κοινά με μας προβλήματα σαν αφετηρία κι έχουν και μια ιδιαίτερη ιστορική σημασία.

Η βουλγάρικη εξέγερση (2013)

Tον περσινό Φλεβάρη πολλά βουλγαρικά νοικοκυριά διαπίστωσαν ότι το ποσό στους λογαριασμούς ρεύματος είχε διπλασιαστεί σε σχέση με τον προηγούμενο μήνα. Στην πιο φτωχή χώρα της Ε.Ε., όπου ο κατώτατος μισθός είναι περίπου 175 Ευρώ, αυτό ήταν μάλλον η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι. Ας σημειωθεί ότι ο τομέας του ηλεκτρισμού είχε ιδιωτικοποιηθεί πριν από περίπου μια δεκαετία και κυριαρχείται σήμερα από ξένες πολυεθνικές.

Eξοργισμένοι πολίτες κατέβηκαν σε διαδηλώσεις κι έκαψαν δημόσια τους λογαριασμούς ρεύματος. Σύντομα το κίνημα εξαπλώθηκε σε όλη τη χώρα. Οι διαδηλωτές απαιτούσαν όχι μόνο τη μείωση της τιμής του ρεύματος, αλλά και την παραίτηση της (τότε κεντροδεξιάς) κυβέρνησης. Με αφορμή δηλαδή την αύξηση των λογαριασμών γεννήθηκε ένα ευρύ αντικυβερνητικό κίνημα, στα πλαίσια του οποίου σημειώθηκαν και περιστατικά αυτοπυρπόλησης, δυστυχώς και με νεκρούς. Ήταν ίσως δείγμα της απόγνωσης μιας κοινωνίας που είχε γνωρίσει τη φτωχοποίηση με τέτοιο βίαιο τρόπο μέσα στα προηγούμενα χρόνια.

Εικόνα από τη μεγάλη διαδήλωση στη Σόφια στις 17.2.2013. Πηγή: www.worldpolicy.org

Εικόνα από τη μεγάλη διαδήλωση στη Σόφια στις 17.2.2013.
Πηγή: http://www.worldpolicy.org

Η εξέγερση κράτησε για αρκετές μέρες. Εκτός από την παραίτηση της κυβέρνησης, ένα αίτημα ήταν κι η επανεθνικοποίηση του τομέα του ηλεκτρισμού και το σταμάτημα άλλων ιδιωτικοποιήσεων. Επίσης, εμφανίστηκαν και ιδέες αλλαγής του πολιτικού συστήματος, όπως μια συνταγματική αναθεώρηση που θα επέτρεπε μεγαλύτερη συμμετοχή κι έλεγχο των πολιτών στις πολιτικές αποφάσεις. Αν και σ’ αυτούς τους τομείς το κίνημα μπορεί να μην κατάφερε πολλά, στον πρώτο πέτυχε τελικά την παραίτηση της κυβέρνησης και την προκύρηξη πρόωρων εκλογών, μετά από μόλις δύο εβδομάδες διαδηλώσεων.

Τις εκλογές κέρδισε το σοσιαλιστικό κόμμα, που σχημάτισε κυβέρνηση μαζί με το κόμμα της τουρκικής μειονότητας. Αυτό όμως δεν σήμαινε ότι θα τελείωνε και η κοινωνική αναταραχή. Με αφορμή τον ύποπτο διορισμό ενός μεγιστάνα των ΜΜΕ σε σημαντική θέση, ένα νέο κίνημα ξεκίνησε, αν και με κάπως διαφορετικό χαρακτήρα από το προηγούμενο. Κεντρικό σημείο ήταν αυτήν τη φορά η διαφθορά κι η αντίθεση στην καινούρια κυβέρνηση (κάτι που φαίνεται να πήρε και κάποια φιλοευρωπαϊκά χαρακτηριστικά – ιδιαίτερα μετά τις δηλώσεις Ευρωπαίων αξιωματούχων υπέρ του κινήματος). Η αναταραχή κράτησε για αρκετούς μήνες και το φθινόπωρο πήρε και μορφή φοιτητικών καταλήψεων.

Το κοινό πάντως με το προηγούμενο κίνημα ήταν η σκληρή κριτική στο πολιτικό σύστημα και τις ελίτ της χώρας. Και τα δύο κινήματα βοήθησαν στο να (ξανά)γεννηθεί μια κοινωνία των πολιτών, σε μια χώρα που ο πληθυσμός είχε κατηγορηθεί πολλές φορές για παθητικότητα. Κι αυτή η τάση έμελλε να επεκταθεί και σε μια άλλη γειτονική χώρα, με τον ερχομό του νέου έτους.

Η βοσνιακή εξέγερση (2014)

Η Τούζλα είναι η τρίτη πιο μεγάλη πόλη στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη. Μεγαλύτερη κοινότητα είναι οι Μουσουλμάνοι (ή μάλλον Βοσνιακοί, όπως είναι ο σύγχρονος όρος) – στην πόλη πάντως συνεχίζουν να κατοικούν και πολλοί Σέρβοι και Κροάτες. Στα «χρυσά χρόνια» της οικονομικής ανάπτυξης της ενωμένης Γιουγκοσλαβίας, η πόλη ήταν συνδεδεμένη με την εκβιομηχάνιση της χώρας και ήταν γεμάτη εργοστάσια.

Τα χρόνια αυτά έχουν περάσει εδώ και καιρό. Η ενωμένη Γιουγκοσλαβία επιβιώνει μόνο στις νοσταλγικές διηγήσεις των παλιών. Η βιομηχανία της Βοσνίας έχει εξαφανιστεί κι έχει δώσει της θέση της στη μαζική ανεργία. Στο διάστημα που μεσολάβησε από τα «χρυσά γιουγκοσλαβικά χρόνια», η χώρα γνώρισε έναν καταστροφικό εμφύλιο πόλεμο. Ο πόλεμος αυτός άφησε πίσω του όχι μόνο χιλιάδες νεκρούς και τραυματίες, αλλά και μια κληρονομιά αντίπαλων εθνικισμών, που υποτίθεται ότι προσπαθούν να συνυπάρξουν μέσα σε ένα κοινό κράτος. Δεν είναι τυχαίο που αυτό το κράτος εξελίχθηκε στο πιο δυσλειτουργικό της πρώην Γιουγκοσλαβίας, ίσως και ολόκληρης της Ευρώπης.

Συνηθισμένο φαινόμενο στα μεταπολεμικά χρόνια ήταν η ιδιωτικοποίηση των κρατικών βιομηχανιών, που ήταν άλλοτε το σύμβολο της βοσνιακής οικονομίας. Απ’ αυτές τις ιδιωτικοποιήσεις ευνοούνταν συχνά επιχειρηματίες με καλές πολιτικές διασυνδέσεις. Αγόραζαν τις εταιρείες φτηνά, για να κηρύξουν πτώχευση μετά από λίγα χρόνια, έχοντας φυσικά ωφεληθεί οι ίδιοι κι αφήνοντας τους εργάτες απλήρωτους και συχνά καταχρεωμένους.

Η βιομηχανία απορρυπαντικών dita στη Τούζλα. Πηγή: tuzlalive.ba

Η βιομηχανία απορρυπαντικών dita στην Τούζλα, από τις πιο σημαντικές πριν τον πόλεμο. Ιδιωτικοποιήθηκε το 2007. Σύντομα η εταιρεία έδειχνε να κινείται προς τη χρεωκοπία κι ο νέος της ιδιοκτήτης σταμάτησε να πληρώνει μισθούς και ασφαλιστικές εισφορές. Οι εργάτες της dita αγωνίζονται εδώ και δύο χρόνια κι ήταν ο πυρήνας, γύρω από τον οποίο σχηματίστηκε το κίνημα της Τούζλα.   Πηγή: tuzlalive.ba

Στις 4 και 5 Φεβρουαρίου, εργάτες από τέτοιες ιδιωτικοποιημένες και μετέπειτα χρεωκοπημένες εταιρείες κατέβηκαν σε διαδηλώσεις, ζητώντας δουλειά, τους μισθούς για τους οποίους είχαν δουλέψει, τις συντάξεις που δικαιούνταν. Μαζί τους ενώθηκαν πολιτικοί ακτιβιστές, φοιτητές, άνεργοι νέοι. Η πορεία δεν άργησε να εξελιχθεί σε βίαιη σύγκρουση με την αστυνομία.

Κυβερνητικό κτίριο στη Τούζλα που έγινε στόχος των επιθέσεων των διαδηλωτών στις 7.2.2014. Η αστυνομία, προφανώς ανέτοιμη για ένα λαϊκό κίνημα τέτοιας έκτασης, αναγκάστηκε σε φυγή, εγκαταλείποντας ουσιαστικά το κτίριο στα χέρια των διαδηλωτών, οι οποίοι το έβαλαν σε φωτιά. Ανάλογα επεισόδεια έγιναν τις επόμενες μέρες και σε άλλες βοσνιακές πόλεις.

Κυβερνητικό κτίριο στη Τούζλα που έγινε στόχος των επιθέσεων των διαδηλωτών στις 7.2.2014. Η αστυνομία, προφανώς ανέτοιμη για ένα λαϊκό κίνημα τέτοιας έκτασης, αναγκάστηκε να φύγει, εγκαταλείποντας ουσιαστικά το κτίριο στα χέρια των διαδηλωτών, οι οποίοι του έβαλαν φωτιά. Ανάλογα επεισόδια έγιναν τις επόμενες μέρες και σε άλλες βοσνιακές πόλεις. Πηγή: en.wikipedia.org

Μέσα σε δύο μέρες, οι διαδηλώσεις κι οι συγκρούσεις είχαν εξαπλωθεί στο Σαράγεβο κι άλλες σημαντικές πόλεις. Η χώρα γνώριζε ουσιαστικά την πρώτη της μαζική εξέγερση μετά την ανεξαρτησία της. Τέσσερις τοπικές κυβερνήσεις αναγκάστηκαν να παραιτηθούν. Στις μεγάλες πόλεις δημιουργήθηκαν «πλένουμ» πολιτών, που λάμβαναν συλλογικές αποφάσεις κι έθεσαν πολιτικά αιτήματα: μεταξύ άλλων μείωση στους μισθούς των πολιτικών, δωρεάν ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, φόρους στα εισαγόμενα προϊόντα, μέτρα εναντίον της διαφθοράς, καλύτερη περιβαλλοντική πολιτική, στήριξη των τοπικών βιομηχανιών, επανεξέταση των ιδιωτικοποιήσεων. Ήταν ένα φαινόμενο άμεσης δημοκρατίας, παρόμοιο με αυτά σε άλλες εξεγέρσεις ανά τον κόσμο τα τελευταία χρόνια.

Εικόνα από το πλένουμ του Σάραγεβου. Πηγή: www.noveinicijative.org

Εικόνα από το πλένουμ του Σάραγεβου.
Πηγή: http://www.noveinicijative.org

Ενδιαφέρον έχει η απόσταση που κράτησε το κίνημα από τον εθνικισμό – την ιδεολογία των κυβερνώντων, που θεωρήθηκε από πολλούς υπεύθυνη για τα δεινά που περνάει η χώρα. Αν κι είναι αλήθεια ότι η εξέγερση περιορίστηκε μάλλον στις περιοχές της χώρας με μουσουλμανική πλειοψηφία, οι συμμετέχοντες προσπάθησαν ν’ αποφύγουν την εικόνα ότι πρόκειται για μια εξέγερση μόνο των Βοσνιακών. Προσπάθησαν αντίθετα να δώσουν έναν υπερ-εθνοτικό χαρακτήρα στο κίνημά τους.

Εικόνα από την επίθεση σε κυβερνητικό κτίριο της Τούζλα. Το γκράφιτι στους τοίχους του κτιρίου λέει "Θάνατος στον εθνικισμό". Πηγή: revolution-news.com

Εικόνα από επίθεση σε κυβερνητικό κτίριο της Τούζλα. Το γκράφιτι στους τοίχους του κτιρίου λέει «Θάνατος στον εθνικισμό» (αν το έχω καταλάβει σωστά).
Πηγή: revolution-news.com

Μπορεί η εξέγερση να μην κατάφερε τελικά να περάσει και στο σέρβικο τμήμα της χώρας, εκτός από κάποιες σποραδικές συγκεντρώσεις. Οδήγησε πάντως σε κάποιες εκδηλώσεις συμπαράστασης στο Βελιγράδι και το Ζάγκρεμπ. Ήταν ίσως η πρώτη φορά μετά τον πόλεμο, που φάνηκαν κάποια σημάδια ενός παν-γιουγκοσλαβικού κινήματος.


Αυτές οι δύο εξεγέρσεις έγιναν σε χώρες, όπου πολλές φορές τα τελευταία χρόνια ο πληθυσμός είχε κατηγορηθεί για παθητικότητα. Οι λαοί απέδειξαν ότι αυτή η κατηγορία δεν ήταν εντελώς σωστή, ή τουλάχιστον δεν είναι πλέον. Σε συνδυασμό με την εικόνα στις άλλες γειτονικές χώρες, σίγουρα δίνουν μια ελπίδα για το μέλλον. Στην Κροατία, τη Σλοβενία, τη Ρουμανία και την Ελλάδα τα κοινωνικά κινήματα έδειξαν σημαντική δύναμη τα τελευταία χρόνια, έστω και χωρίς σταθερότητα. Στην Αλβανία η κοινωνία των πολιτών πέτυχε να εμποδίσει την καταστροφή των συριακών χημικών στο έδαφος της. Στην Τουρκία ξέσπασε μια μεγάλη εξέγερση εκεί που δεν την περίμενε κανείς, ενώ η κυβέρνηση περηφανευόταν για τους ψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης και την άνοδο της χώρας.

Ενδιαφέρον είναι ο χαρακτήρας που πήραν αυτά τα δύο συγκεκριμένα κινήματα τουλάχιστον στην αρχική τους φάση, ιδιαίτερα αν σκεφτούμε ότι πρόκειται για πρώην «σοσιαλιστικές» χώρες. Άσκησαν μάλλον περίπου αυθόρμητα και κάποια κριτική σε μερικές από τις βασικές αρχές του καινούριου πολιτικο-οικονομικού συστήματος που αντικατέστησε το παλιό: την οικονομία της αγοράς, τον κοινοβουλευτισμό, τον εθνικισμό. Το πώς θα εξελιχθούν αυτά τα κινήματα στο μέλλον, δεν μπορούμε να το ξέρουμε. Σίγουρα πάντως οι ελίτ των βαλκανικών χωρών, αλλά κι οι παγκόσμιες ελίτ που ενδιαφέρονται για την περιοχή, δεν θα κοιμούνται πλέον τόσο ήσυχες.


Άρθρα σχετικά με τις βουλγαρικές εξεγέρσεις:

Άρθρα σχετικά με τη βοσνιακή εξέγερση:

Ντοκυμαντέρ σχετικά με τη βοσνιακή εξέγερση:

Ενα Ισλαμ δημοκρατικο – και καπιταλιστικο

Κλασσικό

Είτε μας αρέσει είτε όχι, ο ισλαμισμός είναι ένα ιδεολογικό ρεύμα σημαντικό στην εποχή μας. Αυτό μπορεί να μοιάζει περίεργο, από τη στιγμή που μέχρι πριν 40-50 χρόνια ο ρόλος του ήταν μάλλον περιθωριακός. Αλλά δεν μπορεί κανένας να κλείσει τα μάτια μπροστά στον αυξανόμενο αριθμό κινημάτων, ακόμα και καθεστώτων, με κεντρική αναφορά στο Ισλάμ.

Την πρώτη του δυναμική εμφάνιση στη σύγχρονη εποχή, ο ισλαμισμός την έκανε ουσιαστικά με την Ισλαμική Επανάσταση στο Ιράν το 1979. Από τότε εμφανίστηκαν ή ενδυναμώθηκαν σε μουσουλμανικές χώρες πολλά κινήματα ισλαμιστικής ιδεολογίας, κάποια απ’ αυτά ανέλαβαν και την εξουσία. Ιδιαίτερη περίπτωση στην περιοχή μας είναι το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP), που ίδρυσε στην Τουρκία ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Αυτό είναι και το κύριο θέμα του άρθρου, μια και το φαινόμενο Ερντογάν έχει σημασία και για άλλες γειτονικές χώρες.

Η παράδοση του τουρκικού ισλαμισμού και ο Ερντογάν

Οι τρεις πιο σημαντικοί άντρες του AKP: Αχμέτ Νταβούτογλου, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, Αμπντουλάχ Γκιουλ (από αριστερά προς τα δεξιά).

Οι τρεις πιο σημαντικοί άντρες του AKP: Αχμέτ Νταβούτογλου, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, Αμπντουλάχ Γκιουλ (από αριστερά προς τα δεξιά). Πηγή: http://www.cnnturk.com

Σίγουρα δεν είναι σωστό να παρουσιάζουμε τον Ερντογάν σαν την αρχή στην Ιστορία του τουρκικού ισλαμισμού. Από το θάνατο του Ατατούρκ και μετά, πολλοί ήταν οι Τούρκοι δεξιοί ηγέτες που προσπάθησαν να εκφράσουν ένα συντηρητικό και θρήσκο εκλογικό ακροατήριο: από το Μεντερές στον Ντεμιρέλ και από το Στρατηγό Εβρέν στον Οζάλ. Επίσης, καθαρά ισλαμιστικό κόμμα στην Τουρκία υπήρχε ήδη από τη δεκαετία του ’70, υπό την ηγεσία του Νετσμετίν Έρμπακαν και με συμμετοχή σε κυβερνήσεις – εκεί άλλωστε ανήκε και ο Ερντογάν μέχρι το 2001, οπότε και ίδρυσε δικό του κόμμα.

Το AKP όμως ήταν το κόμμα που φάνηκε να παντρεύει πετυχημένα τις ισλαμικές αναφορές με την πίστη στο δυτικό οικονομικό και πολιτικό σύστημα. Και παρά τις όποιες γεωπολιτικές του παρεκκλίσεις και τις αμφιβολίες σχετικά με το θέμα της κοσμικότητας, αυτήν την πίστη φαίνεται να τη διατηρεί μέχρι και σήμερα.

Τίγρεις της Ανατολίας και ισλαμικός καλβινισμός

Για να το κατανοήσουμε αυτό, πρέπει να έχουμε υπόψη τις κοινωνικές ρίζες του κόμματος. Το AKP εκφράζει, μεταξύ άλλων, και μια νέα ανερχόμενη αστική τάξη της Τουρκίας, με ισχυρή βάση σε μεσαίου μεγέθους επαρχιακές πόλεις της κεντρικής Μικράς Ασίας, όπως το Ικόνιο και η Καισαρεία. Αυτές οι περιοχές είναι οι αποκαλούμενες «τίγρεις της Ανατολίας», λόγω της ραγδαίας οικονομικής τους ανάπτυξης – και είναι οι ίδιες πόλεις, όπου το AKP παίρνει τα μεγαλύτερα ποσοστά σε ψήφους, που μπορεί να αγγίζουν το 70 ή 80%. Είναι επίσης γνωστές στην Τουρκία ως προπύργια του σουνιτικού-ισλαμικού συντηρητισμού. Χωρίς πάντως αυτό να σημαίνει ότι δεν υπάρχουν σήμερα ανάλογες περιοχές ακόμα και μέσα στην Κωσταντινούπολη.

Τα ποσοστά του AKP στις εκλογές του 2007 ανά περιφέρεια. Η υπεροχή του στην κεντρική Ανατολία είναι εμφανής.

Τα ποσοστά του AKP στις εκλογές του 2007 ανά περιφέρεια. Η υπεροχή του στην κεντρική Ανατολία είναι εμφανής.

Σ’ αυτό το φαινόμενο είναι που βασίστηκε ο όρος του «ισλαμικού καλβινισμού». Αυτός είναι φυσικά μια αναφορά στις θεωρίες του Μαξ Βέμπερ περί της σχέσης προτεσταντικής ηθικής και πνεύματος του καπιταλισμού. Όπως ο Μαξ Βέμπερ έβλεπε τον προτεσταντισμό/καλβινισμό ως την πηγή για την ανάπτυξη του καπιταλισμού στην Ευρώπη, έτσι βλέπουν και σήμερα κάποιοι μια σύνδεση ανάμεσα σ’ αυτό το συντηρητικό Ισλάμ και την ανάπτυξη του καπιταλισμού στην Τουρκία. Αυτό εκφράζεται κάποτε και εντελώς ανοικτά: δεν είναι λίγοι οι μουσουλμάνοι διανοούμενοι (εντός κι εκτός Τουρκίας), που ψάχνουν μέσα στην ισλαμική παράδοση για να βρουν τη θρησκευτική νομιμοποίηση της κερδοσκοπίας και της συσσώρευσης κεφαλαίου, ενώ και το επίσημο AKP κάνει συχνά αναφορές στο «επιχειρηματικό πνεύμα».

Με τη MÜSIAD (Σύνδεσμος Ανεξάρτητων Βιομηχάνων κι Επιχειρηματιών) υπάρχει εξάλλου στην Τουρκία και μια επίσημη εκπροσώπηση αυτού που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «ισλαμικό κεφάλαιο». Συστάθηκε σαν σύνδεσμος κυρίως μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων (τουλάχιστον αρχικά), που δραστηριοποιούνταν σε τομείς όπως η ένδυση, υφάσματα, τρόφιμα, χημικά, έπιπλα, πολύ συχνά στις περιοχές των «τίγρεων της Ανατολίας». Επρόκειτο για έναν τομέα χωρίς πολλές διασυνδέσεις με το (κεμαλικό-στρατιωτικό) κατεστημένο, το οποίο ήταν αντίθετα πιο συνδεδεμένο με τις μεγάλες βιομηχανίες στις μεγαλουπόλεις της Τουρκίας. Αυτές οι μεσαίες/μικρομεσαίες επιχειρήσεις ανέπτυξαν άρα μια κάπως ανταγωνιστική σχέση με το κοσμικό κράτος. Κάτι που μάλλον ενίσχυσε τάσεις προς μια νεοφιλελεύθερη ιδεολογία της μίνιμουμ κρατικής παρέμβασης, μαζί με μια ισλαμική-συντηρητική κατεύθυνση σε κοινωνικά θέματα.  Αυτό εξάλλου εκφράστηκε και στο πρόγραμμα του AKP. Η αντίθεση κεμαλικών-ισλαμιστών φαίνεται δηλαδή ότι έχει και μια σημαντική οικονομική διάσταση.

Ισλαμοδημοκρατία και Χριστιανοδημοκρατία

Εκτός όμως από την υιοθεσία του δυτικού οικονομικού συστήματος, το AKP αποδέχεται και το δυτικό πολιτικό σύστημα με τα κύρια χαρακτηριστικά του: κοινοβουλευτισμό, προεδρική εκλογή κ.λπ. Κάτι που είναι επίσης λογικό, αφού ήταν μέσω αυτού του συστήματος που έλπιζε να βρει χώρο στην πολιτική ζωή της Τουρκίας, κόντρα σ’ ένα περίπου στρατοκρατικό καθεστώς. Την εποχή της σύγκρουσης με το στρατιωτικό κατεστημένο και το βαθύ κράτος, ο Ερντογάν παρουσιαζόταν ως ο κύριος υπερασπιστής του «δημοκρατικού» συστήματος. Έχουμε έτσι το παράδοξο, μια πολιτική δύναμη που τονίζει την ισλαμική ταυτότητα, να υπερασπίζεται ταυτόχρονα τα βασικά συστατικά του σύγχρονου δυτικού πολιτικού και οικονομικού συστήματος, στα πλαίσια μιας σύγκρουσης με ένα κοσμικό «εκδυτικισμένο» κατεστημένο!

Η ονομασία «Ισλαμοδημοκρατία» για να περιγράψει αυτήν την ιδεολογία δεν είναι άρα εντελώς λάθος. Σε αναλογία φυσικά και με την ευρωπαϊκή Χριστιανοδημοκρατία – με όλες τις ελλείψεις σε θέματα δημοκρατίας που έχει αυτή. Για παράδειγμα οι Γερμανοί Χριστιανοδημοκράτες αποδέχονται μεν μια περιορισμένη δημοκρατία δυτικού τύπου, είναι όμως αντίθετοι σε κάθε περαιτέρω εκδημοκρατισμό – όπως φαίνεται και από τη διαχρονική θέση τους ενάντια στα δημοψηφίσματα σε ομοσπονδιακό επίπεδο στη Γερμανία. Στην ουσία πρόκειται για ένα συντηρητικό ρεύμα δύσπιστο απέναντι στη δημοκρατία, που την αποδέχεται μόνο στο βαθμό που είναι αναγκασμένο να το κάνει ή αυτή εξυπηρετεί τα συμφέροντά του. Και εδώ μπορούμε να δούμε και μια αναλογία με τη σημερινή εξέλιξη του AKP. Αφού πλέον παραμερίστηκε ο κίνδυνος της στρατοκρατίας, το σύστημα Ερντογάν νιώθει ελεύθερο να γίνει πιο αυταρχικό – παραμένοντας λίγο-πολύ μέσα στα πλαίσια της δυτικής δημοκρατίας, αλλά χωρίς πλέον να ταυτίζεται το ίδιο με τον εκδημοκρατισμό.

Τα αδελφά αραβικά κινήματα

Αυτό το πολιτικό ρεύμα, το οποίο θα μπορούσε να ονομάσουμε «μετριοπαθής δημοκρατικός σουνιτικός ισλαμισμός» δεν το συναντάμε φυσικά μόνο στη Τουρκία. Είναι υπαρκτό π.χ. και σε πολλές αραβικές χώρες, όπως μπορέσαμε να διαπιστώσουμε όλοι τώρα με την Αραβική Άνοιξη, που του έδωσε την ευκαιρία ακόμα και να αναλάβει την εξουσία. Πιο σημαντική οργάνωση είναι η Μουσουλμανική Αδελφότητα. Και σίγουρα δεν είναι τυχαία η σημερινή μεροληψία του διδύμου Ερντογάν-Νταβούτογλου υπέρ της (που πετάει στα σκουπίδια και την προηγούμενη πολιτική «μηδέν προβλημάτων» και περίπου ίσων αποστάσεων από τις δυνάμεις της περιοχής).

Παρ’ όλα αυτά, τα αδελφά κινήματα του AKP στον αραβικό κόσμο αποδείχτηκαν τελικά λιγότερο πολιτικά ικανά απ’ αυτό. Στην Τυνησία, το Εννάχντα είχε μια σύντομη κυβερνητική θητεία, που γενικά θεωρήθηκε αποτυχημένη. Στις πρόωρες εκλογές που έγιναν πριν από λίγες βδομάδες, έχασε την πρώτη θέση από ένα κόμμα, που περίπου εκπροσωπούσε το προηγούμενο διεφθαρμένο και μισητό καθεστώς – πιο καθαρό δείγμα αποτυχίας δύσκολα θα μπορούσε να φανταστεί κάποιος.

Στην Αίγυπτο, η Μουσουλμανική Αδελφότητα είχε μια ακόμα πιο σύντομη και αποτυχημένη κυβερνητική θητεία. Η πολιτική της ανικανότητα αποδείχτηκε τόσο μεγάλη, που έδωσε την ευκαιρία στο προηγούμενο στρατοκρατικό καθεστώς να επανέλθει με ευρεία λαϊκή στήριξη, συντρίβοντας ουσιαστικά την επανάσταση (μια επανάσταση που παρεμπιπτόντως οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι είχαν στηρίξει μόνο μετά από αρκετούς δισταγμούς). Στη Συρία οι ανάλογες πολιτικές δυνάμεις έχουν μπει πλέον στο περιθώριο, πίσω από τις πολύ πιο δυναμικές ομάδες του καθεστώτος Άσαντ, των Κούρδων αυτονομιστών και του Ισλαμικού Κράτους. Μόνο χάρη σε μια πιθανή ισχυρή αμερικανική-σαουδική παρέμβαση θα μπορούσαν να παίξουν κάποιο ρόλο σε μια μελλοντική ειρηνική Συρία.

Το σύμβολο της Μουσουλμανικής Αδελφότητας. Πηγή: www.investigativeproject.org

Το σύμβολο της Μουσουλμανικής Αδελφότητας.
Πηγή: http://www.investigativeproject.org

Γενικά όλα αυτά τα αραβικά «μετριοπαθή ισλαμιστικά» κινήματα φαίνεται πως δεν κατάφεραν να εκφράσουν κοινωνικές τάξεις και αιτήματα τόσο πετυχημένα όσο το AKP στην Τουρκία. Χωρίς να μπορώ να το ξέρω αυτό καλά, αλλά δεν φαίνεται να υπάρχει ένα ανάλογο φαινόμενο «ισλαμικού καλβινισμού» και στις αραβικές χώρες. Η Αραβική Άνοιξη βοήθησε τελικά μάλλον στο να αναδείξει το πολιτικό κενό αυτών των κινημάτων, παρά στο να τα κάνει σταθερή πολιτική δύναμη στον αραβικό κόσμο.

Ακόμα όμως και στην ίδια Τουρκία, όπου το AKP ως έκφραση αυτού του ιδεολογικού ρεύματος λειτούργησε γενικά σαν επιτυχημένο πρότυπο, το μέλλον του είναι αμφίβολο. Η σύνδεσή του με τον καπιταλισμό και το νεοφιλελευθερισμό, μπορεί να το βοήθησε να αναδειχτεί. Όσο όμως αυτό το οικονομικό σύστημα βαδίζει προς την κρίση, τόσο θα κινδυνεύει και η ιδεολογική κυριαρχία του Ερντογάν. Και τα πρώτα σημάδια τα βλέπουμε ίσως ήδη σήμερα.


Βιβλιογραφία

  • Nikos Moudouros (2014): The ‘Harmonization’ of Islam with the Neoliberal Transformation: The Case of Turkey, Globalizations, DOI: 10.1080/14747731.2014.904157 (σύνδεσμος)
  • European Stability Initiative (2005): Islamische Calvinisten – Umbruch und Konservatismus in Zentralanatolien.
  • Άρης Χατζηστεφάνου (2005): Τουρκία – Ανατολικά της Ε.Ε.
  • Σία Αναγνωστοπούλου (2004): Τουρκικός εκσυγχρονισμός – Ισλάμ και Τουρκοκύπριοι στη δαιδαλώδη διαδρομή του κεμαλισμού.