Η απειλη της ερημοποίησης στη Μεσογειο

Κλασσικό

Ίσως δεν το αντιλαμβάνονται όλοι οι κάτοικοι της περιοχής: έχουμε την ατυχία (ή τύχη) να ζούμε σε μια από τη φύση της οικολογικά ιδιαίτερα ευαίσθητη ζώνη. Γι’ αυτό υπάρχουν κλιματολογικοί, αλλά και γεωλογικοί/γεωμορφολογικοί λόγοι. Ακόμα και μικρές αλλαγές στην οικολογική ισορροπία, μπορεί να έχουν δραματικές συνέπειες για τα οικοσυστήματα της περιοχής – συνεπώς και για μας, αφού είτε μας αρέσει είτε όχι, είμαστε μέρος τους.

Κίνδυνος ανθρωπογενούς απερήμωσης (όσο πιο κόκκινος, τόσο πιο μεγάλος)

Κίνδυνος ανθρωπογενούς ερημοποίησης. Πηγή: http://www.nrcs.usda.gov

Το μεσογειακό κλίμα ουσιαστικά σημαίνει την εναλλαγή ανάμεσα στη ξηρή ζώνη του ψηλού βαρομετρικού της Σαχάρας, που το καλοκαίρι επεκτείνεται προς το Βορρά και καλύπτει και τις χώρες μας, και την υγρή ζώνη των κυκλώνων της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης, που το χειμώνα επεκτείνεται αντίστοιχα προς το Νότο. Γι’ αυτό κι έχουμε την εναλλαγή ανάμεσα σε βροχερούς χειμώνες και ξηρά καλοκαίρια, που κάθε άλλο παρά τυπική για τον πλανήτη μας είναι. Ήδη αυτό από μόνο του είναι λίγο προβληματικός συνδυασμός, μια και την εποχή που υπάρχει μπόλικη ηλιακή ενέργεια για να φωτοσυνθέσουν τα φυτά (στα οποία, ας μην το ξεχνάμε, βασίζουμε την ύπαρξή μας), το επίσης αναγκαίο νερό είναι σε έλλειψη.

Ο κύριος κίνδυνος είναι όμως να επεκταθεί μόνιμα η ξηρή ζώνη της Σαχάρας προς το Βορρά, ως πιθανότατη συνέπεια μιας υπερθέρμανσης του πλανήτη. Αυτό θα σήμαινε ότι θα υπήρχε πολύ λιγότερο διαθέσιμο νερό για τη γεωργία και για τα νοικοκυριά και θα έκανε την περιοχή της Μεσογείου δύσκολα κατοικήσιμη, τουλάχιστον με τη πληθυσμιακή πυκνότητα που έχει σήμερα (κι η οποία συνέχεια αυξάνεται). Γι’ αυτό κι η κλιματική αλλαγή είναι για τους κάτοικους της περιοχής μια ιδιαίτερα μεγάλη απειλή, που δεν είναι και πολύ στο χέρι μας να την ελέγξουμε, μια κι οι αιτίες της είναι παγκόσμιες.

Ο χάρτης δείχνει τις μεταβολές του ύψους της χειμερινής βροχόπτωσης συγκρίνοντας τα διαστήματα 1902-2010 και 1971-2010. Στις κόκκινες και πορτοκαλί περιοχές έχει σημειωθεί ιδιαίτερα μεγάλη μείωση.

Ο χάρτης δείχνει τις μεταβολές του ύψους της χειμερινής βροχόπτωσης συγκρίνοντας τα διαστήματα 1902-2010 και 1971-2010. Στις κόκκινες και πορτοκαλί περιοχές έχει σημειωθεί ιδιαίτερα μεγάλη μείωση. Πηγή: http://www.noaanews.noaa.gov

Πέρα απ’ αυτήν όμως, η ερημοποίηση ενισχύεται κι από άλλες διαδικασίες, οι οποίες έχουν στη ρίζα τους τον ντόπιο πληθυσμό. Τέτοιες είναι π.χ. η διάβρωση κι η αλάτωση του εδάφους, η υπερκατανάλωση νερού, η υπερβόσκηση, οι πυρκαγιές κι η αποψίλωση των δασών.

Εικόνα από τη κοιλάδα Μπεκάα, που θεωρείται ο σιτοβολώνας του Λιβάνου. Ο Λίβανος είναι η μοναδική χώρα της Μέσης Ανατολής χωρίς έρημο, αλλά αυτό μπορεί να αλλάξει σύντομα, με κοινωνικές κι οικονομικές συνέπειες. Κύρια αιτία θεωρείται η μειωμένη βροχόπτωση.

Εικόνα από τη κοιλάδα Μπεκάα, που θεωρείται ο σιτοβολώνας του Λιβάνου. Ο Λίβανος είναι η μοναδική χώρα της Μέσης Ανατολής χωρίς έρημο, αλλά αυτό μπορεί να αλλάξει σύντομα. Πηγή: http://www.dailystar.com.lb/News/Local-News/2012/Jul-04/179291-desertification-a-threat-to-the-bekaa.ashx#axzz3I01PD2mp

Το πρόβλημα της διάβρωσης του εδάφους μας φέρνει και στη δεύτερη ιδιαιτερότητα της περιοχής, που την κάνει ιδιαίτερα οικολογικά ευαίσθητη: το γεωλογικό/γεωμορφολογικό παράγοντα. Ο χώρος της Μεσογείου είναι γεωλογικά πολύ νέος. Δημιουργήθηκε ουσιαστικά με τη σύγκρουση της αφρικανικής με την ευρασιατική πλάκα, η οποία συνεχίζεται ακόμα: εξ’ ου κι η ακόμα έντονη σεισμική κι ηφαιστειακή δραστηριότητα. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα ένα πολύ έντονο ανάγλυφο (π.χ. η Ελλάδα είναι γεμάτη νησιά και ψηλά βουνά). Μεγάλες πεδιάδες είναι σπάνιες, που σήμαινε ότι αναγκαστικά η γεωργία έπρεπε να επεκταθεί και σε βουνοπλαγιές με απότομη κλίση.

Η απότομη κλίση όμως σε συνδυασμό με τη γεωργική δραστηριότητα ενισχύει τη διάβρωση του εδάφους. Και χωρίς έδαφος, δεν υπάρχει και πολλή βλάστηση, συνεπώς ούτε και γεωργία. Φυσικά με μια τόσο μακριά γεωργική παράδοση όπως αυτή της Ανατολικής Μεσογείου, οι γεωργοί έχουν αναπτύξει και μεθόδους για να περιορίζουν τη διάβρωση. Η πιο γνωστή είναι μάλλον οι αναβαθμίδες, πολύ χαρακτηριστικές για το μεσογειακό τοπίο. Στη σύγχρονη εποχή όμως, η εγκατάλειψη των ορεινών ή ημιορεινών περιοχών κι η εντατικοποίηση της γεωργίας σε περιορισμένες εκτάσεις, είχαν ως συνέπεια την εγκατάλειψη πολλών παλιών γεωργικών εκτάσεων. Παραμελήθηκαν έτσι και τα προστατευτικά μέτρα, με αποτέλεσμα την αύξηση της διάβρωσης. Κάτι που δείχνει ότι η παύση της γεωργίας δεν έχει κατ’ ανάγκη θετικές συνέπειες για το περιβάλλον, ενώ η προσεκτική γεωργική χρήση μπορεί αντίθετα να βοηθήσει στην προστασία του.

Διάβρωση ως συνέπεια της εγκατάλειψης των προστατευτικών αναβαθμίδων, ανάμεσα στα χωριά Πέρα Ορεινής και Αναλιόντας στην Κύπρο.

Διάβρωση ως συνέπεια της εγκατάλειψης των προστατευτικών αναβαθμίδων, ανάμεσα στα χωριά Πέρα Ορεινής και Αναλιόντας στην Κύπρο.

Η τεχνολογική και οικονομική ανάπτυξη των τελευταίων δεκαετιών έφερε αλλαγές στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου, που γενικά είχε μάθει μέσα στους αιώνες να ζει με περιορισμένες ποσότητες νερού. Η κατασκευή φραγμάτων, η αφαλάτωση, η μεταφορά νερού μέσω αγωγών, η άντληση κοιτασμάτων απολιθωμένων νερών, έδωσαν τη ψευδαίσθηση ότι το νερό είναι ένα αγαθό περίπου ανεξάντλητο. Εκτός από τη ψηλότερη οικιακή και τουριστική κατανάλωση νερού, ενθαρρύνθηκαν έτσι και υδροβόρες καλλιέργειες, που δεν ταιριάζουν με το κλίμα της περιοχής, όπως η μπανάνα ή το βαμβάκι. Ακραίο παράδειγμα απ’ αυτήν την άποψη ήταν μάλλον το Ισραήλ. Μόνο που όλο αυτό το διαθέσιμο νερό αποδείχτηκε ότι τελικά δεν είναι ούτε αυτό ανεξάντλητο. Το αποτέλεσμα ήταν να μειώνονται τα αποθέματα νερού με μεγαλύτερο ρυθμό απ’ ότι αναπληρώνονται, ενώ μένοντας στο παράδειγμα του Ισραήλ είναι χαρακτηριστικό ότι η επιφάνεια της Νεκράς Θάλασσας μειώθηκε κατά 1/3 τα τελευταία 100 χρόνια. Ως τραγική ειρωνεία δηλαδή, η μεγαλύτερη διαθεσιμότητα νερού τελικά μάλλον συνεισέφερε στην ερημοποίηση.

Οι υδροβόρες καλλιέργειες όμως δεν ευνοούν την ερημοποίηση μόνο μ’ αυτόν τον άμεσο τρόπο. Υπάρχει και μια πιο έμμεση επίδραση: η αλάτωση των εδάφων. Σ’ ένα ημίξηρο κλίμα, όπως επικρατεί σε πολλά κομμάτια της Ανατολικής Μεσογείου (ακόμα και πιο βόρεια, όπως π.χ. στην Ουγγαρία και τη Ρουμανία), ακόμα και μια μικρή ποσότητα αλατών που περιέχουν τα αρδευτικά νερά μπορεί μέσω της εξάτμισης να παραμείνει στο έδαφος. Η επανάληψη της άρδευσης μπορεί να οδηγήσει σε συσσώρευση αλατών, ειδικά σε αργιλώδη εδάφη με κακή στράγγιση, που επίσης συναντώνται συχνά στην περιοχή μας. Η αλάτωση των εδαφών τα αχρηστεύει σταδιακά κι άρα ευνοεί την ερημοποίηση. Σε παραθαλάσσιες περιοχές με γεωργική χρήση, αυτή η αλάτωση μπορεί να έρθει και με άλλο τρόπο: η εξάντληση των υδροφορέων μέσω των υδροβόρων καλλιεργειών οδηγεί στην υπόγεια εισροή θαλασσινού νερού. Τέτοια προβλήματα είχαν π.χ. στην Κύπρο η περιοχή της Μόρφου ή του Ακρωτηρίου, όπου αντιμετωπίστηκαν με μεγάλο κόστος.

'Εδαφος με αλάτωση. Πηγή: eusoils.jrc.ec.europa.eu

‘Εδαφος με συσσωρευμένα άλατα στην επιφάνειά του. Πηγή: eusoils.jrc.ec.europa.eu

Το ότι οι πυρκαγιές κι η αποψίλωση του δάσους επίσης συνεισφέρουν στην ερημοποίηση, είναι προφανές. Κατ’ αρχήν μέσω της καύσης μειώνεται η οργανική ύλη του εδάφους, άρα γίνεται και λιγότερο εύφορο. Η έλλειψη της βλάστησης σημαίνει όμως και λιγότερη προστασία απέναντι στη διάβρωση. Άρα δεν είναι μόνο η βλάστηση που χάνεται, αλλά και το έδαφος το οποίο είναι απαραίτητο για την αναγέννηση της βλάστησης – και για να ξαναδημιουργηθεί το έδαφος, μπορεί να χρειάζεται αιώνες. Η θαμνώδης βλάστηση που θεωρούμε χαρακτηριστική για τη Μεσόγειο είναι στην ουσία ένα υποβαθμισμένο στάδιο του φυσικού μεσογειακού δάσους, αποτέλεσμα της μακραίωνης ανθρώπινης επέμβασης και της απώλειας εδάφους που αυτή είχε σαν αποτελεσμα (ας μην ξεχνάμε ότι μιλάμε για μια περιοχή με γεωργική παράδοση σχεδόν 10.000 χρόνων).

Όλοι οι προαναφερθέντες παράγοντες σχετίζονται λίγο-πολύ με το κλίμα και το φυσικό περιβάλλον της Μεσογείου. Είναι πολύ πιθανό ότι θα οδηγήσουν σε μια μειωμένη γεωργική παραγωγικότητα μέσα στις επόμενες δεκαετίες, με την οποία θα πρέπει να μάθουμε να ζούμε. Το πιο απογοητευτικό όμως, είναι ότι δεν φαίνεται να υπάρχει αποτελεσματικό σχέδιο προστασίας των αγροτικών εκτάσεων, έτσι ώστε τουλάχιστον να περιοριστεί η ζημιά. Η επέκταση των οικισμών πάνω σε από γεωργική άποψη πολύτιμη γη συνεχίζεται – γη που η περιοχή μας δεν έχει την πολυτέλεια να χάσει (αν θεωρήσουμε ότι άλλες την έχουν). Η σφράγιση έχει οριστεί δικαίως ως μία από τις 8 κύριες απειλές για την ποιότητα του εδάφους από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Επέκταση των οικισμών στην Κοιλάδα του Νείλου

Επέκταση των οικισμών στην Κοιλάδα του Νείλου

Ιδιαίτερα προφανές είναι αυτό το πρόβλημα π.χ. στην κοιλάδα και το δέλτα του Νείλου, όπου συνεχίζεται αμείωτη η οικοδόμηση, αφαιρώντας από τη γεωργία εκτάσεις που λόγω των γεωγραφικών συνθηκών (γύρω υπάρχει μόνο έρημος) είναι αδύνατο να αναπληρωθούν. Αν όμως στην Αίγυπτο υπάρχει τουλάχιστον η δικαιολογία της αναπόφευκτης αύξησης του πληθυσμού, στην Ελλάδα ή στην Κύπρο δεν υπάρχει καμιά σημαντική δικαιολογία. Το μόνο που «έσωσε» προσωρινά κάπως την κατάσταση, ήταν ίσως η οικονομική κρίση κι η μείωση που αυτή έφερε στη οικοδομική δραστηριότητα. Το ότι όμως πολλοί συνεχίζουν να βλέπουν το μαζικό τουρισμό σαν κύριο μέσο εξόδου από την κρίση, δεν είναι και πολύ ενθαρρυντικό για το μέλλον των ακόμα ελεύθερων εκτάσεων.

Είναι προφανές ότι αυτά τα προβλήματα, που για την περιοχή είναι κυριολεκτικά θέμα ζωής ή θανάτου, είναι αδύνατον να αντιμετωπιστούν χωρίς σχεδιασμό και χωρίς ισχυρή παρέμβαση του κράτους και της κοινωνίας των πολιτών απέναντι στην «ελεύθερη οικονομία». Για να γίνει όμως αυτό, θα χρειαστούν ριζικές αλλαγές στο πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό πλαίσιο.


Χρήσιμη βιβλιογραφία/Χρήσιμοι συνδέσμοι:

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s