Η συγκρουση των παραλογισμων

Κλασσικό

Τις τελευταίες εβδομάδες, όσο πλησιάζει η μέρα για το δημοφήφισμα στην Τουρκία, παρακολουθούμε και την κρίση στις ευρωτουρκικές σχέσεις. Ακούμε διάφορα για την εξέλιξη της Τουρκίας: ότι απομακρύνεται από την Ευρώπη, ότι μετατρέπεται σε προσωποκεντρική δικτατορία κ.λπ. Ο ίδιος ο Ερντογάν βάζει και θέμα νέου δημοψηφίσματος: αυτήν τη φορά για τη συνέχιση ή διακοπή των ενταξιακών διαπραγματεύσεων με την Ε.Ε., οι οποίες μοιάζουν σήμερα έτσι κι αλλιώς ανούσιες.

Η τουρκική πολιτική ελίτ φαίνεται να καταφεύγει όλο και περισσότερο σε έναν ακραίο εθνικισμό (ενισχυμένο με μια γερή δόση Ισλάμ), που αντιλαμβάνεται τη Δύση και την Ευρώπη ως περίπου εχθρικούς χώρους. Ακόμα, το παραλήρημα του Ερντογάν, ο οποίος δεν διστάζει να παρομοιάσει τους σημερινούς Ευρωπαίους ηγέτες με τους Ναζί και τους Σταυροφόρους, δίνει μια εικόνα τεράστιας απόστασης από αυτό που πολλοί ονομάζουν «ευρωπαϊκές αξίες» ή «ευρωπαϊκό πολιτικό πολιτισμό».

Σύγκρουση πολιτισμών;

Δεν μας εκπλήσσει επομένως, όταν πολλοί βιάζονται να  διαγνώσουν μια «σύγκρουση πολιτισμών». Μπορεί ο Σάμιουελ Χάντιγκτον να πέθανε, αλλά οι ιδέες που προώθησε παραμένουν (δυστυχώς) πολύ ζωντανές. Πριν μερικές ημέρες έτυχε να παρακολουθήσω ένα δελτίο ειδήσεων ελληνικού ιδιωτικού σταθμού, το οποίο παρουσίαζε τα γεγονότα βασιζόμενο σ’ ένα τέτοιο απλοϊκό σχήμα – και δεν έλειπαν φυσικά από το ρεπορτάζ και οι απαραίτητες εικόνες από.. μαντιλοφορούσες γυναίκες.

Τέτοιες αναλύσεις μπορεί να ανταποκρίνονται στο ισλαμοφοβικό κλίμα των καιρών και να γίνονται έτσι εύκολα αποδεκτές. Αγνοούν όμως ότι τα προηγούμενα, κοσμικά – υποτίθεται – καθεστώτα της Τουρκίας δεν ήταν ούτε λιγότερο αυταρχικά ούτε λιγότερο εθνικιστικά και δεν δίσταζαν ακόμα, αν κρινόταν απαραίτητο, να  εργαλειοποιήσουν και αυτά τη θρησκεία. Παραβλέπουν επίσης ότι αυτή η τάση προς τον αυταρχισμό και τη φτηνή εθνικιστική δημαγωγία είναι κάτι που παρατηρείται σε πολλές άλλες κοντινές χώρες, χριστιανικές και ευρωπαϊκές: από την Ουγγαρία του Ορμπάν στη Ρωσία του Πούτιν, και από την Πολωνία του Κατσίνσκι στην πΓΔΜ του Γκρουέφσκι. Είναι μάλλον πιο χρήσιμο να δούμε τα γεγονότα στην Τουρκία σαν μέρος μιας παγκόσμιας πολιτικής και ιδεολογικής παρακμής, η οποία επιτρέπει σε πολιτικούς να αναδειχθούν με μια τέτοια δημαγωγία χαμηλού επιπέδου.

Αυτή η τάση δεν περιορίζεται μόνο στην Τουρκία ή την Ανατολική Ευρώπη ή στις ΗΠΑ του Τραμπ. Ακόμα και στη Δυτική Ευρώπη, βλέπουμε να αναδύονται πολιτικές δυνάμεις όπως η Λεπέν, ο Βίλντερς, η AfD ή το UKIP. Ο δεξιότροπος (όχι κλασικά ακροδεξιός) λαϊκισμός μοιάζει αυτήν τη στιγμή να είναι σχεδόν η μόνη πολιτική ιδεολογία, η οποία έχει πραγματική δυναμική.

Η δημαγωγία των «μετριοπαθών»

Σ’ αυτό το σημείο, θα μπορούσε κάποιος να υπενθυμίσει ότι τα «δεξιά-λαϊκιστικά» κόμματα απέχουν πολύ από το να κατακτήσουν την εξουσία σε χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Μια δυναμική ιδεολογία όμως δεν επηρεάζει μόνο τα κόμματα τα οποία κατ’ εξοχήν την εκφράζουν, αλλά γενικά την κοινωνία και άρα και τους υπόλοιπους πολιτικούς χώρους. Έτσι δεν ήταν εξάλλου σε άλλες εποχές και με τον σοσιαλισμό;

Πολλοί ανακουφίστηκαν που τελικά το κόμμα του Βίλντερς δεν κέρδισε τις εκλογές στην Ολλανδία, αλλά η Κεντροδεξιά του Μαρκ Ρούτε. Για να το πετύχει αυτό όμως ο τελευταίος, επένδυσε και στην εικόνα σύγκρουσης με τον Ερντογάν, η οποία δημιουργήθηκε με τις απαγορεύσεις συγκεντρώσεων στην Ολλανδία υπέρ του «Ναι» στο τουρκικό δημοψήφισμα. Δεν ήταν η πρώτη φορά που στη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας ο Ρούτε προσπάθησε να υιοθετήσει στοιχεία από τον ξενοφοβικό/ισλαμοφοβικό λόγο του Βίλντερς.

Από πολιτική άποψη, τέτοιες κινήσεις (προηγήθηκαν και ακολούθησαν και άλλες παρόμοιες σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες) τελικά μάλλον ενισχύουν την εκστρατεία του Ερντογάν. Όταν ο μέσος Τούρκος νιώθει τους Δυτικούς να παρεμβαίνουν σε ένα θέμα καθαρά εσωτερικό, είναι πιο πιθανόν να πειστεί να κάνει από αντίδραση το ακριβώς αντίθετο από αυτό που θέλουν οι ξένοι – ακριβώς δηλαδή όπως θα πράξει και ο μέσος Έλληνας (το είδαμε και στο δημοψήφισμα του 2015). Επίσης, για έναν δυνητικό υποστηρικτή του Ερντογάν, επιβεβαιώνει ότι οι ευρωπαϊκές κατηγορίες εναντίον του είναι υποκριτικές, αφού οι Ευρωπαίοι εμποδίζουν και αυτοί την ελευθερία του λόγου. Σημασία δεν έχει αν αυτή η εικόνα ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, αλλά ότι αυτή είναι η εντύπωση που δημιουργείται.

Αν πραγματικά κάποιος θέλει να υπερασπιστεί τη δημοκρατία και να εμποδίσει τη μετατροπή της Τουρκίας σε δικτατορία (όπως υποτίθεται ότι είναι ο στόχος πολλών Ευρωπαίων επικριτών του Ερντογάν), είναι επομένως μια ανούσια κίνηση. Ο παραλογισμός στον λόγο του Ερντογάν συναντά τον παραλογισμό της ευρωπαϊκής αντίδρασης εναντίον του. Ο δεύτερος είναι μεν λιγότερο χοντροκομμένος, δεν σταματάει πάντως να είναι παράλογος.

Πολιτισμικές συγκρούσεις και πολιτικές συγκλίσεις

Η πραγματική ουσία τέτοιων κινήσεων, που δείχνουν «σκληρή στάση» απέναντι στον Ερντογάν (τον ισλαμιστή ηγέτη μιας μουσουλμανικής χώρας, από την οποία τυχαίνει να προέρχονται και πολλοί μετανάστες στην Ευρώπη), είναι ότι ενισχύουν τους κυβερνώντες στις ευρωπαϊκές χώρες, ακριβώς λόγω της διάχυτης ισλαμοφοβίας. Όπως είδαμε στην Ολλανδία, τους βοηθά να κερδίσουν εκλογικές αναμετρήσεις σε καιρούς ιδιαίτερα δύσκολους για τα συστημικά κόμματα. Στην ουσία, ο Ερντογάν και ο (όποιος) Ρούτε βοηθούν ο ένας τον άλλο στις προεκλογικές τους εκστρατείες.

Αυτή η επιφανειακή εικόνα σύγκρουσης και απομάκρυνσης μπορεί να κρύβει επομένως μια πραγματικότητα σύγκλισης. Τόσο στη Δυτική Ευρώπη όσο και στην Τουρκία ακούμε για πολιτισμικά στοιχεία, που οφείλει κάποιος να υπερασπιστεί, είτε αυτά είναι οι «ευρωπαϊκές αξίες» είτε μια τουρκική-μουσουλμανική ταυτότητα.

Ο κάθε Ρούτε ή Βίλντερς μπορεί να αισθάνεται άνετα, παίζοντας με τις ιδέες πολιτισμικής σύγκρουσης. Βρίσκεται σε σχετική απόσταση ασφαλείας από το «μέτωπο», τις διαχωριστικές γραμμές των πολιτισμικών χώρων κατά τον Χάντιγκτον. Όχι ότι δεν υπάρχουν πολιτικές συνέπειες μέσα στην ίδια την Ολλανδία (λίγοι μάλλον πρόσεξαν, ότι ανάμεσα στους νικητές των ολλανδικών εκλογών ήταν και το πρωτοεμφανιζόμενο «μεταναστευτικό» και κατηγορούμενο ως φιλο-ερντογανικό κόμμα DENK, το οποίο αναφέρθηκε και σε άλλο άρθρο), αλλά αυτές μπορούν να θεωρηθούν σχετικά μικρές και ελεγχόμενες, σε σχέση με το πολιτικό κέρδος.

Όσοι όμως σε χώρες όπως η Ελλάδα ή η Κύπρος ελπίζουν να επενδύσουν σε τέτοια πολιτικά παιχνίδια του Ρούτε και του Ερντογάν, για να εκμεταλλευτούν π.χ. το αντι-τουρκικό κλίμα στην Ευρώπη και να κερδίσουν πόντους στα ελληνο-τουρκικά, καλά θα ήταν να το ξανασκεφτούν. Η Ελλάδα βρίσκεται πολύ κοντά στο «μέτωπο» των (υποτιθέμενων) πολιτισμικών συγκρούσεων. Θα αισθανθεί πιο έντονα και τις συνέπειες, αν τελικά αυτός ο τρόπος σκέψης επικρατήσει.

 

 

Advertisements

Ενα Ισλαμ δημοκρατικο – και καπιταλιστικο

Κλασσικό

Είτε μας αρέσει είτε όχι, ο ισλαμισμός είναι ένα ιδεολογικό ρεύμα σημαντικό στην εποχή μας. Αυτό μπορεί να μοιάζει περίεργο, από τη στιγμή που μέχρι πριν 40-50 χρόνια ο ρόλος του ήταν μάλλον περιθωριακός. Αλλά δεν μπορεί κανένας να κλείσει τα μάτια μπροστά στον αυξανόμενο αριθμό κινημάτων, ακόμα και καθεστώτων, με κεντρική αναφορά στο Ισλάμ.

Την πρώτη του δυναμική εμφάνιση στη σύγχρονη εποχή, ο ισλαμισμός την έκανε ουσιαστικά με την Ισλαμική Επανάσταση στο Ιράν το 1979. Από τότε εμφανίστηκαν ή ενδυναμώθηκαν σε μουσουλμανικές χώρες πολλά κινήματα ισλαμιστικής ιδεολογίας, κάποια απ’ αυτά ανέλαβαν και την εξουσία. Ιδιαίτερη περίπτωση στην περιοχή μας είναι το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP), που ίδρυσε στην Τουρκία ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Αυτό είναι και το κύριο θέμα του άρθρου, μια και το φαινόμενο Ερντογάν έχει σημασία και για άλλες γειτονικές χώρες.

Η παράδοση του τουρκικού ισλαμισμού και ο Ερντογάν

Οι τρεις πιο σημαντικοί άντρες του AKP: Αχμέτ Νταβούτογλου, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, Αμπντουλάχ Γκιουλ (από αριστερά προς τα δεξιά).

Οι τρεις πιο σημαντικοί άντρες του AKP: Αχμέτ Νταβούτογλου, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, Αμπντουλάχ Γκιουλ (από αριστερά προς τα δεξιά). Πηγή: http://www.cnnturk.com

Σίγουρα δεν είναι σωστό να παρουσιάζουμε τον Ερντογάν σαν την αρχή στην Ιστορία του τουρκικού ισλαμισμού. Από το θάνατο του Ατατούρκ και μετά, πολλοί ήταν οι Τούρκοι δεξιοί ηγέτες που προσπάθησαν να εκφράσουν ένα συντηρητικό και θρήσκο εκλογικό ακροατήριο: από το Μεντερές στον Ντεμιρέλ και από το Στρατηγό Εβρέν στον Οζάλ. Επίσης, καθαρά ισλαμιστικό κόμμα στην Τουρκία υπήρχε ήδη από τη δεκαετία του ’70, υπό την ηγεσία του Νετσμετίν Έρμπακαν και με συμμετοχή σε κυβερνήσεις – εκεί άλλωστε ανήκε και ο Ερντογάν μέχρι το 2001, οπότε και ίδρυσε δικό του κόμμα.

Το AKP όμως ήταν το κόμμα που φάνηκε να παντρεύει πετυχημένα τις ισλαμικές αναφορές με την πίστη στο δυτικό οικονομικό και πολιτικό σύστημα. Και παρά τις όποιες γεωπολιτικές του παρεκκλίσεις και τις αμφιβολίες σχετικά με το θέμα της κοσμικότητας, αυτήν την πίστη φαίνεται να τη διατηρεί μέχρι και σήμερα.

Τίγρεις της Ανατολίας και ισλαμικός καλβινισμός

Για να το κατανοήσουμε αυτό, πρέπει να έχουμε υπόψη τις κοινωνικές ρίζες του κόμματος. Το AKP εκφράζει, μεταξύ άλλων, και μια νέα ανερχόμενη αστική τάξη της Τουρκίας, με ισχυρή βάση σε μεσαίου μεγέθους επαρχιακές πόλεις της κεντρικής Μικράς Ασίας, όπως το Ικόνιο και η Καισαρεία. Αυτές οι περιοχές είναι οι αποκαλούμενες «τίγρεις της Ανατολίας», λόγω της ραγδαίας οικονομικής τους ανάπτυξης – και είναι οι ίδιες πόλεις, όπου το AKP παίρνει τα μεγαλύτερα ποσοστά σε ψήφους, που μπορεί να αγγίζουν το 70 ή 80%. Είναι επίσης γνωστές στην Τουρκία ως προπύργια του σουνιτικού-ισλαμικού συντηρητισμού. Χωρίς πάντως αυτό να σημαίνει ότι δεν υπάρχουν σήμερα ανάλογες περιοχές ακόμα και μέσα στην Κωσταντινούπολη.

Τα ποσοστά του AKP στις εκλογές του 2007 ανά περιφέρεια. Η υπεροχή του στην κεντρική Ανατολία είναι εμφανής.

Τα ποσοστά του AKP στις εκλογές του 2007 ανά περιφέρεια. Η υπεροχή του στην κεντρική Ανατολία είναι εμφανής.

Σ’ αυτό το φαινόμενο είναι που βασίστηκε ο όρος του «ισλαμικού καλβινισμού». Αυτός είναι φυσικά μια αναφορά στις θεωρίες του Μαξ Βέμπερ περί της σχέσης προτεσταντικής ηθικής και πνεύματος του καπιταλισμού. Όπως ο Μαξ Βέμπερ έβλεπε τον προτεσταντισμό/καλβινισμό ως την πηγή για την ανάπτυξη του καπιταλισμού στην Ευρώπη, έτσι βλέπουν και σήμερα κάποιοι μια σύνδεση ανάμεσα σ’ αυτό το συντηρητικό Ισλάμ και την ανάπτυξη του καπιταλισμού στην Τουρκία. Αυτό εκφράζεται κάποτε και εντελώς ανοικτά: δεν είναι λίγοι οι μουσουλμάνοι διανοούμενοι (εντός κι εκτός Τουρκίας), που ψάχνουν μέσα στην ισλαμική παράδοση για να βρουν τη θρησκευτική νομιμοποίηση της κερδοσκοπίας και της συσσώρευσης κεφαλαίου, ενώ και το επίσημο AKP κάνει συχνά αναφορές στο «επιχειρηματικό πνεύμα».

Με τη MÜSIAD (Σύνδεσμος Ανεξάρτητων Βιομηχάνων κι Επιχειρηματιών) υπάρχει εξάλλου στην Τουρκία και μια επίσημη εκπροσώπηση αυτού που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «ισλαμικό κεφάλαιο». Συστάθηκε σαν σύνδεσμος κυρίως μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων (τουλάχιστον αρχικά), που δραστηριοποιούνταν σε τομείς όπως η ένδυση, υφάσματα, τρόφιμα, χημικά, έπιπλα, πολύ συχνά στις περιοχές των «τίγρεων της Ανατολίας». Επρόκειτο για έναν τομέα χωρίς πολλές διασυνδέσεις με το (κεμαλικό-στρατιωτικό) κατεστημένο, το οποίο ήταν αντίθετα πιο συνδεδεμένο με τις μεγάλες βιομηχανίες στις μεγαλουπόλεις της Τουρκίας. Αυτές οι μεσαίες/μικρομεσαίες επιχειρήσεις ανέπτυξαν άρα μια κάπως ανταγωνιστική σχέση με το κοσμικό κράτος. Κάτι που μάλλον ενίσχυσε τάσεις προς μια νεοφιλελεύθερη ιδεολογία της μίνιμουμ κρατικής παρέμβασης, μαζί με μια ισλαμική-συντηρητική κατεύθυνση σε κοινωνικά θέματα.  Αυτό εξάλλου εκφράστηκε και στο πρόγραμμα του AKP. Η αντίθεση κεμαλικών-ισλαμιστών φαίνεται δηλαδή ότι έχει και μια σημαντική οικονομική διάσταση.

Ισλαμοδημοκρατία και Χριστιανοδημοκρατία

Εκτός όμως από την υιοθεσία του δυτικού οικονομικού συστήματος, το AKP αποδέχεται και το δυτικό πολιτικό σύστημα με τα κύρια χαρακτηριστικά του: κοινοβουλευτισμό, προεδρική εκλογή κ.λπ. Κάτι που είναι επίσης λογικό, αφού ήταν μέσω αυτού του συστήματος που έλπιζε να βρει χώρο στην πολιτική ζωή της Τουρκίας, κόντρα σ’ ένα περίπου στρατοκρατικό καθεστώς. Την εποχή της σύγκρουσης με το στρατιωτικό κατεστημένο και το βαθύ κράτος, ο Ερντογάν παρουσιαζόταν ως ο κύριος υπερασπιστής του «δημοκρατικού» συστήματος. Έχουμε έτσι το παράδοξο, μια πολιτική δύναμη που τονίζει την ισλαμική ταυτότητα, να υπερασπίζεται ταυτόχρονα τα βασικά συστατικά του σύγχρονου δυτικού πολιτικού και οικονομικού συστήματος, στα πλαίσια μιας σύγκρουσης με ένα κοσμικό «εκδυτικισμένο» κατεστημένο!

Η ονομασία «Ισλαμοδημοκρατία» για να περιγράψει αυτήν την ιδεολογία δεν είναι άρα εντελώς λάθος. Σε αναλογία φυσικά και με την ευρωπαϊκή Χριστιανοδημοκρατία – με όλες τις ελλείψεις σε θέματα δημοκρατίας που έχει αυτή. Για παράδειγμα οι Γερμανοί Χριστιανοδημοκράτες αποδέχονται μεν μια περιορισμένη δημοκρατία δυτικού τύπου, είναι όμως αντίθετοι σε κάθε περαιτέρω εκδημοκρατισμό – όπως φαίνεται και από τη διαχρονική θέση τους ενάντια στα δημοψηφίσματα σε ομοσπονδιακό επίπεδο στη Γερμανία. Στην ουσία πρόκειται για ένα συντηρητικό ρεύμα δύσπιστο απέναντι στη δημοκρατία, που την αποδέχεται μόνο στο βαθμό που είναι αναγκασμένο να το κάνει ή αυτή εξυπηρετεί τα συμφέροντά του. Και εδώ μπορούμε να δούμε και μια αναλογία με τη σημερινή εξέλιξη του AKP. Αφού πλέον παραμερίστηκε ο κίνδυνος της στρατοκρατίας, το σύστημα Ερντογάν νιώθει ελεύθερο να γίνει πιο αυταρχικό – παραμένοντας λίγο-πολύ μέσα στα πλαίσια της δυτικής δημοκρατίας, αλλά χωρίς πλέον να ταυτίζεται το ίδιο με τον εκδημοκρατισμό.

Τα αδελφά αραβικά κινήματα

Αυτό το πολιτικό ρεύμα, το οποίο θα μπορούσε να ονομάσουμε «μετριοπαθής δημοκρατικός σουνιτικός ισλαμισμός» δεν το συναντάμε φυσικά μόνο στη Τουρκία. Είναι υπαρκτό π.χ. και σε πολλές αραβικές χώρες, όπως μπορέσαμε να διαπιστώσουμε όλοι τώρα με την Αραβική Άνοιξη, που του έδωσε την ευκαιρία ακόμα και να αναλάβει την εξουσία. Πιο σημαντική οργάνωση είναι η Μουσουλμανική Αδελφότητα. Και σίγουρα δεν είναι τυχαία η σημερινή μεροληψία του διδύμου Ερντογάν-Νταβούτογλου υπέρ της (που πετάει στα σκουπίδια και την προηγούμενη πολιτική «μηδέν προβλημάτων» και περίπου ίσων αποστάσεων από τις δυνάμεις της περιοχής).

Παρ’ όλα αυτά, τα αδελφά κινήματα του AKP στον αραβικό κόσμο αποδείχτηκαν τελικά λιγότερο πολιτικά ικανά απ’ αυτό. Στην Τυνησία, το Εννάχντα είχε μια σύντομη κυβερνητική θητεία, που γενικά θεωρήθηκε αποτυχημένη. Στις πρόωρες εκλογές που έγιναν πριν από λίγες βδομάδες, έχασε την πρώτη θέση από ένα κόμμα, που περίπου εκπροσωπούσε το προηγούμενο διεφθαρμένο και μισητό καθεστώς – πιο καθαρό δείγμα αποτυχίας δύσκολα θα μπορούσε να φανταστεί κάποιος.

Στην Αίγυπτο, η Μουσουλμανική Αδελφότητα είχε μια ακόμα πιο σύντομη και αποτυχημένη κυβερνητική θητεία. Η πολιτική της ανικανότητα αποδείχτηκε τόσο μεγάλη, που έδωσε την ευκαιρία στο προηγούμενο στρατοκρατικό καθεστώς να επανέλθει με ευρεία λαϊκή στήριξη, συντρίβοντας ουσιαστικά την επανάσταση (μια επανάσταση που παρεμπιπτόντως οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι είχαν στηρίξει μόνο μετά από αρκετούς δισταγμούς). Στη Συρία οι ανάλογες πολιτικές δυνάμεις έχουν μπει πλέον στο περιθώριο, πίσω από τις πολύ πιο δυναμικές ομάδες του καθεστώτος Άσαντ, των Κούρδων αυτονομιστών και του Ισλαμικού Κράτους. Μόνο χάρη σε μια πιθανή ισχυρή αμερικανική-σαουδική παρέμβαση θα μπορούσαν να παίξουν κάποιο ρόλο σε μια μελλοντική ειρηνική Συρία.

Το σύμβολο της Μουσουλμανικής Αδελφότητας. Πηγή: www.investigativeproject.org

Το σύμβολο της Μουσουλμανικής Αδελφότητας.
Πηγή: http://www.investigativeproject.org

Γενικά όλα αυτά τα αραβικά «μετριοπαθή ισλαμιστικά» κινήματα φαίνεται πως δεν κατάφεραν να εκφράσουν κοινωνικές τάξεις και αιτήματα τόσο πετυχημένα όσο το AKP στην Τουρκία. Χωρίς να μπορώ να το ξέρω αυτό καλά, αλλά δεν φαίνεται να υπάρχει ένα ανάλογο φαινόμενο «ισλαμικού καλβινισμού» και στις αραβικές χώρες. Η Αραβική Άνοιξη βοήθησε τελικά μάλλον στο να αναδείξει το πολιτικό κενό αυτών των κινημάτων, παρά στο να τα κάνει σταθερή πολιτική δύναμη στον αραβικό κόσμο.

Ακόμα όμως και στην ίδια Τουρκία, όπου το AKP ως έκφραση αυτού του ιδεολογικού ρεύματος λειτούργησε γενικά σαν επιτυχημένο πρότυπο, το μέλλον του είναι αμφίβολο. Η σύνδεσή του με τον καπιταλισμό και το νεοφιλελευθερισμό, μπορεί να το βοήθησε να αναδειχτεί. Όσο όμως αυτό το οικονομικό σύστημα βαδίζει προς την κρίση, τόσο θα κινδυνεύει και η ιδεολογική κυριαρχία του Ερντογάν. Και τα πρώτα σημάδια τα βλέπουμε ίσως ήδη σήμερα.


Βιβλιογραφία

  • Nikos Moudouros (2014): The ‘Harmonization’ of Islam with the Neoliberal Transformation: The Case of Turkey, Globalizations, DOI: 10.1080/14747731.2014.904157 (σύνδεσμος)
  • European Stability Initiative (2005): Islamische Calvinisten – Umbruch und Konservatismus in Zentralanatolien.
  • Άρης Χατζηστεφάνου (2005): Τουρκία – Ανατολικά της Ε.Ε.
  • Σία Αναγνωστοπούλου (2004): Τουρκικός εκσυγχρονισμός – Ισλάμ και Τουρκοκύπριοι στη δαιδαλώδη διαδρομή του κεμαλισμού.