Αλατωση του εδαφους: ενα (ανατολικο-)μεσογειακο προβλημα

Κλασσικό

Για τον κίνδυνο της ερημοποίησης ακούμε πολλά τις τελευταίες δεκαετίες (βλ. και σχετικό άρθρο στο μπλογκ). Και είναι φανερό πως στη Μεσόγειο, σ’ έναν χώρο έτσι κι αλλιώς μεταβατικό ανάμεσα στην έρημο και στα υγρά κλίματα, δεν έχουμε καμιά πολυτέλεια να αγνοήσουμε έναν τέτοιο κίνδυνο.

Όταν μιλάμε για την ερημοποίηση, συνήθως έχουμε στο νου μας την κλιματική αλλαγή. Αν και προφανώς το πιο βασικό στοιχείο που συνδέεται με την ερημοποίηση είναι το κλίμα, υπάρχουν και άλλοι ανθρωπογενείς παράγοντες – συχνά και σε αλληλεπίδραση με την κλιματική αλλαγή.

Αν με την ερημοποίηση εννοούμε την απώλεια της ικανότητας της γης να στηρίζει ζωή, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε ένα μέσο, που παίζει κεντρικό ρόλο γι’ αυτήν την ικανότητα: το έδαφος. Η διάβρωση, η απ’ ευθείας απώλεια του εδάφους, είναι ο πιο φανερός κίνδυνος. Υπάρχουν όμως και άλλες διεργασίες, που, ενώ αφήνουν το έδαφος στον τόπο του, το καθιστούν ανίκανο να επιτελεί εκείνες τις λειτουργίες, που είναι ζωτικής σημασίας για μας τους κατοίκους του πλανήτη. Στις μεσογειακές χώρες με το (ημι-)ξηρό και θερμό τους κλίμα, μια τέτοια διαδικασία είναι και η αλάτωση.

Αλάτωση: μια απειλή για τη ζωή

Με την αλάτωση εννοούμε τη συσσώρευση υδατοδιαλυτών αλάτων. Αυτό συμβαίνει όταν το νερό στο έδαφος εξατμίζεται γρήγορα, αφήνοντας πίσω του τα άλατα που περιείχε, αντί να τα οδηγήσει μαζί του στο υπέδαφος. Δεν θέλει και πολύ σκέψη για να καταλάβουμε ότι αυτό συμβαίνει κυρίως σε περιοχές που έχουν ψηλή εξατμισοδιαπνοή, δηλαδή θερμό και ξηρό κλίμα – ακριβώς δηλαδή αυτό που συμβαίνει σε πολλές περιοχές της Μεσογείου, ιδιαίτερα στο νοτιοανατολικό της μισό.

Η ψηλή αλατότητα στο έδαφος δεν είναι εξ’ ορισμού κάτι προβληματικό. Αλατούχα εδάφη υπάρχουν στις μεσογειακές χώρες από πάντα, από καθαρά φυσικά αίτια: όχι μόνο στην έρημο ή ημιέρημο, αλλά και π.χ. σε παράκτιες πεδιάδες, όπου το θαλασσινό νερό διεισδύει στο έδαφος και το εμπλουτίζει με άλατα. Κλασικά παραδείγματα π.χ. στην Κύπρο είναι τα εδάφη γύρω από τις αλυκές της Λεμεσού και της Λάρνακας, αλλά κι αυτά στην ενδοχώρα της Αμμοχώστου. Εκεί, η βλάστηση έχει προσαρμοστεί στο πέρασμα των αιώνων σ’ αυτό το αλατούχο περιβάλλον.

Τα φυσικά αλατούχα εδάφη στην Κύπρο. Πηγή: http://eusoils.jrc.ec.europa.eu/

Τα φυσικά αλατούχα εδάφη στην Κύπρο. Πηγή: http://eusoils.jrc.ec.europa.eu/

Το πρόβλημα βρίσκεται αλλού και το προκαλεί ο άνθρωπος. Στην προσπάθεια του να εξασφαλίσει μια μεγαλύτερη γεωργική παραγωγή για έναν όλο και μεγαλύτερο πληθυσμό, και ζώντας σε μια περιοχή όπως τη Μεσόγειο, όπου το νερό είναι τόσο δυσεύρετο, δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει ακόμα και νερό με υψηλή αλατότητα για αρδευτικούς σκοπούς. Μόνο που αυτό μπορεί και να κάνει ακόμα μεγαλύτερη ζημιά για το μέλλον: με την έτσι κι αλλιώς λόγω κλίματος υψηλή εξάτμιση, τα άλατα μένουν στο έδαφος, το οποίο μετά από ένα σημείο και μετά μπορεί να καταλήξει άχρηστο για γεωργική χρήση. Η υπερβολική άρδευση σε συνδυασμό με κακή στράγγιση, η χρήση λιπασμάτων που περιέχουν διάφορα άλατα, ή η υπερβολική άντληση του υπόγειου νερού σε παραθαλάσσιες περιοχές (άρα και η εισροή θαλασσινού νερού, που έρχεται να αντικαταστήσει το γλυκό), είναι άλλες αιτίες που οδηγούν στο ίδιο αποτέλεσμα.

Κάποιες ζημιές της αλάτωσης στη γεωργία μπορούμε εύκολα να τις φανταστούμε. Δυσκολεύει (λόγω της αλλαγής της οσμωτικής πίεσης) την απορρόφηση του νερού από τις ρίζες των φυτών, άρα και των θρεπτικών ουσιών που αυτό περιέχει. Επίσης, κάποια στοιχεία (π.χ. το χλώριο, ιδιαίτερα προβληματική περίπτωση σε παραθαλάσσιες περιοχές) είναι απ’ ευθείας τοξικά για τα φυτά.

Αλάτωση του εδάφους σε αρδευόμενη καλλιέργεια στη Σικελία. Πηγή: http://projects.inweh.unu.edu/kmland/display.php?ID=276&DISPOP=VRCPR

Αλάτωση του εδάφους σε αρδευόμενη καλλιέργεια στη Σικελία.
Πηγή εικόνας

Πέρα απ’ αυτές τις άμεσες επιπτώσεις, υπάρχουν όμως και έμμεσες, που είναι ίσως ακόμα πιο επικίνδυνες. Η επιβάρυνση π.χ. με νάτριο έχει την ιδιαιτερότητα του να αποσταθεροποιεί την εδαφική δομή, κάνοντας το έδαφος πιο ευάλωτο απέναντι στη διάβρωση. Έτσι η ζημιά που μπορεί να γίνει είναι στην ουσία μη αναστρέψιμη, αφού το έδαφος (μαζί με τα θρεπτικά του συστατικά) χάνεται οριστικά.

Αλάτωση στις ακτές της Ανατολικής Μεσογείου

Προβλήματα αλάτωσης συναντούμε λίγο-πολύ σε όλες τις χώρες της Ανατολικής Μεσογείου. Η αύξηση του πληθυσμού (άρα και η ανάγκη για μεγαλύτερη γεωργική παραγωγή), μαζί με την επέκταση των εντατικών υδροβόρων καλλιεργειών, έχουν οδηγήσει σήμερα σε προβλήματα σε διάφορες περιοχές. Εξάλλου, δεν είναι η πρώτη φορά που η Ανατολική Μεσόγειος αντιμετωπίζει αυτόν τον κίνδυνο: η αλάτωση των εδαφών στη Μεσοποταμία είχε παίξει το ρόλο της στην παρακμή των αρχαίων πολιτισμών ήδη κάποιες χιλιετίες πριν.

Προφανώς, όσο πιο εντατική είναι η άρδευση και όσο πιο ξηρό και θερμό είναι το κλίμα, τόσο πιο μεγάλα είναι τα προβλήματα αλάτωσης. Ένας άλλος φυσικός παράγοντας, που παίζει τον ρόλο του ώστε κάποιες περιοχές να κινδυνεύουν περισσότερο από άλλες, είναι η διαπερατότητα του εδάφους: στα (αρκετά συχνά στο μεσογειακό χώρο) αργιλώδη εδάφη, η στράγγιση δεν είναι καλή και το νερό παραμένει στο έδαφος αρκετό χρόνο, ώστε να προλάβει να εξατμιστεί και να αφήσει πίσω του άλατα.

Τα όρια του υδροφορέα του Ακρωτηρίου, του τρίτου μεγαλύτερου στην Κύπρο. Πηγή:

Τα όρια του υδροφορέα του Ακρωτηρίου, του τρίτου μεγαλύτερου στην Κύπρο. Πηγή: Ianneta & Colonna.

Στην Κύπρο, προβλήματα αλάτωσης υπήρξαν π.χ. στην πεδιάδα της Μόρφου, όπου η εντατική άρδευση των καλλιεργειών εσπεριδοειδών οδήγησε στην υπεράντληση των υπογείων υδάτων, άρα και στη διείσδυση θαλασσινού νερού στον υδροφόρο ορίζοντα. Ανάλογο πρόβλημα υπάρχει και στην ευρύτερη περιοχή του Ακρωτηρίου, όπου δίπλα στην εντατική γεωργία ήρθε και η αυξημένη ανάγκη για οικιστικούς και τουριστικούς σκοπούς – αλλά επίσης και η κατασκευή του φράγματος του Κούρη, που απέκοψε τον υδροφόρο ορίζοντα από τη φυσική πηγή εμπλουτισμού του. Η συνέπεια ήταν ότι πολλές παράκτιες καλλιεργήσιμες εκτάσεις αναγκαστικά εγκαταλείφθηκαν κατά τη δεκαετία του ’90.

Στην Ελλάδα, η αλάτωση είναι ήδη πρόβλημα στον θεσσαλικό κάμπο, αλλά και σε μικρότερες παραθαλάσσιες περιοχές με επίσης εντατική γεωργία, όπως η Αργολίδα και η νότια Κρήτη. Στη γειτονική Τουρκία, η πεδιάδα Χαράν είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα: ως μέρος του φιλόδοξου προγράμματος GAP (βλ. σχετικό άρθρο) για την επέκταση της γεωργίας μέσω άρδευσης και την ανάπτυξη της (όχι μόνο για οικονομικούς, αλλά και για πολιτικούς λόγους) προβληματικής νοτιοανατολικής Τουρκίας, επικράτησαν παντού οι υδροβόρες βαμβακοκαλλιέργειες. Το αποτέλεσμα ήταν ότι στο διάστημα 1987-2000 η έκταση που καλύπτουν τα αλατούχα εδάφη υπερδιπλασιάστηκε.

Η αλλαγή της χρήσης γης στην πεδιάδα Χαράν μετά την εφαρμογή του προγράμματος GAP: πράσινο = βαμβακοκαλλιέργεια, κίτρινο = σιτηρά, καφέ = ακαλλιέργητες εκτάσεις. Πηγή: Kapur et al (2009).

Η χρήση γης στην πεδιάδα Χαράν πριν και μετά την εφαρμογή του προγράμματος GAP (πράσινο = βαμβακοκαλλιέργεια, κίτρινο = σιτηρά, καφέ = ακαλλιέργητες εκτάσεις).
Πηγή: Kapur et al (2009).

Στα όρια με την έρημο

Αν η αλάτωση στις βόρειες ακτές της Ανατολικής Μεσογείου είναι πρόβλημα, στις νοτιοανατολικές, αυτές που γειτνιάζουν με την πραγματική έρημο, η κατάσταση είναι πολύ πιο κρίσιμη. Ο κίνδυνος είναι εκεί λόγω της ψηλότερης θερμοκρασίας έτσι κι αλλιώς μεγαλύτερος. Ταυτόχρονα όμως, είναι και το διαθέσιμο νερό για άρδευση λιγότερο, πράγμα που σημαίνει ότι δύσκολα μπορεί κάποιος να είναι επιλεκτικός ως προς την καταλληλότητά του, μεταξύ άλλων και για τα άλατα που περιέχει. Επίσης, από τη στιγμή που ένα έδαφος έχει υποστεί αλάτωση, είναι πιο δύσκολο να την «θεραπεύσεις», αφού δεν περισσεύει φρέσκο νερό, που θα μπορούσε να ξεπλύνει τα άλατα.

Προβλήματα με την αλάτωση των εδαφών αντιμετωπίζουν όλες οι χώρες της του Λεβάντε: και ο Λίβανος και η Συρία (όπου ήδη το 2002 ένα 40% της αρδευόμενης γης είχε επηρεαστεί από την αλάτωση, ενώ 60000 εκτάρια έπρεπε αναγκαστικά να εγκαταλειφθούν από τους γεωργούς), αλλά και το Ισραήλ, η χώρα που – και για πολιτικούς λόγους – συνδέθηκε περισσότερο από κάθε άλλη με την ιδέα της μετατροπής της ερήμου σε έναν «πράσινο παράδεισο» μέσω της εντατικής άρδευσης. Όπως και στην Κύπρο, έτσι και στο Ισραήλ η χρήση επεξεργασμένου νερού από λύματα επιδεινώνει την κατάσταση, αφού η επεξεργασία αφαιρεί μεν πολλούς οργανικούς και ανόργανους ρύπους, όχι όμως και τα άλατα.

Αρδευόμενη καλλιέργεια στην έρημο Νεγκέβ, στο Ισραήλ. Πηγή εικόνας http://www.shutterstock.com/pic-103395926/stock-photo-desert-farming-irrigation-in-the-negev-israel.html

Αρδευόμενη καλλιέργεια στην έρημο Νεγκέβ, στο Ισραήλ.
Πηγή εικόνας

Η κατάσταση δεν είναι καλύτερη στην απέναντι όχθη του Ιορδάνη. Στην κοιλάδα του ποταμού αυτού, απ’ όπου προέρχεται το 60% της γεωργικής παραγωγής της Ιορδανίας (μιας από τις πιο φτωχές σε νερό στον κόσμο), η αλατότητα των εδαφών αυξήθηκε με βάση πρόσφατες έρευνες σε ένα διάστημα λίγων μόνο ετών κατά 36% με 63%, ανάλογα με την περιοχή. Συνολικά, ήδη ένα 63% των εδαφών θεωρούνται αλατούχα.

Στην κοιλάδα του Νείλου στην Αίγυπτο περίπου το ένα τρίτο των γεωργικών εδαφών είναι επηρεασμένο από την αλάτωση – το ποσοστό όμως αγγίζει το 60% στο βόρειο Δέλτα του Νείλου. Από τη μια, η υπερβολική άντληση των υπόγειων υδάτων οδηγεί σε διείσδυση του θαλάσσιου νερού στο υπέδαφος, σε μια περιοχή έτσι κι αλλιώς εξαιρετικά επίπεδη και κοντινή στη θάλασσα. Από την άλλη, η άρδευση γίνεται αναγκαστικά με το νερό που φέρνει ο Νείλος και έχει διανύσει όλη την Αίγυπτο: έχοντας ήδη χρησιμοποιηθεί πολλές φορές για τη γεωργία στις ανάντη περιοχές και επιστραφεί στο ποτάμι, με ότι αυτό σημαίνει για την επιβάρυνσή του με άλατα από λιπάσματα κ.λπ. Σε συνδυασμό και με τη κακή στράγγιση λόγω των έτσι κι αλλιώς αργιλωδών εδαφών, το αποτέλεσμα είναι ότι ήδη σήμερα δύσκολα μπορεί να καλλιεργήσει κάποιος στο Δέλτα φυτά που δεν είναι ανθεκτικά στην αλατότητα (όπως π.χ. το ρύζι) – αν συνεχιστεί αυτή η κατάσταση μπορεί στο μέλλον να μην αντέξουν ούτε αυτά. Σε μια περιοχή τόσο πυκνοκατοικημένη και περιτριγυρισμένη από έρημο, όπου πρακτικά δεν υπάρχουν δυνατότητες να επεκταθεί η γεωργική παραγωγή αλλού, είναι σαφές ότι η όποια απώλεια γεωργικής γης είναι θανάσιμος κίνδυνος.

Η αλάτωση του εδάφους αυξάνεται έντονα στο βόρειο και χαμηλότερο τμήμα του Δέλτα του Νείλου, το πιο κοντινό στη θάλασσα. Πηγή: Kotb et al (1999).

Η αλάτωση του εδάφους αυξάνεται έντονα στο βόρειο και χαμηλότερο τμήμα του Δέλτα του Νείλου, το πιο κοντινό στη θάλασσα.
Πηγή: Kotb et al (1999).


Αυτά τα φαινόμενα αλάτωσης οφείλονται σίγουρα σε μεγάλο βαθμό σε κακές γεωργικές πρακτικές και στην έλλειψη σχεδιασμού. Χρησιμοποιώντας καλύτερα την υπάρχουσα τεχνική γνώση, υπάρχουν αναμφίβολα πολλά περιθώρια βελτίωσης. Εκτός από την ποιότητα του νερού ή των αρδευτικών μεθόδων, ο κίνδυνος αλάτωσης μπορεί π.χ. και να μειωθεί με τη χρήση προστατευτικών στρωμάτων από άχυρο στο έδαφος (που μειώνουν την εξάτμιση) ή μιας καλλιεργητικής σειράς με φυτά που έχουν την τάση να απορροφούν τα άλατα.

Παρ’ όλα αυτά, ακόμα και η εφαρμογή όλων των πιθανών μέτρων μπορεί να μην είναι αρκετή. Με όλες τις αλλαγές που αναμένονται στην περιοχή (αύξηση του πληθυσμού, κλιματική αλλαγή), είναι πιθανόν η πίεση να αυξηθεί ακόμα περισσότερο. Η επιστροφή π.χ. σε λιγότερο εντατικές ξηρικές καλλιέργειες, η αποφυγή της άρδευσης σε αργιλώδη εδάφη, είναι σίγουρα μέτρα που μπορούν να βοηθήσουν, αλλά με μια τέτοια πίεση δεν θα είναι καθόλου εύκολο να εφαρμοστούν. Ειδικά αφού οι χώρες της περιοχής δεν έχουν και ένα τέτοιο πλεόνασμα βιομηχανικής παραγωγής, που θα τους έδινε τη δυνατότητα να εισάγουν χωρίς πρόβλημα περισσότερα τρόφιμα – μια κατάσταση που έτσι κι αλλιώς δεν θα ήταν και τόσο επιθυμητή.

Τέτοια είναι – μεταξύ άλλων – τα προβλήματα που κάνουν μια μεγάλης κλίμακας μετακίνηση πληθυσμών προς τα βόρεια μάλλον αναπόφευκτη στα επόμενα χρόνια, ώστε να μειωθεί κάπως η πίεση, πριν η υποβάθμιση του εδάφους γίνει μη αναστρέψιμη. Δεν είναι μόνο οι πόλεμοι το πρόβλημα στην περιοχή. Το ιδανικό θα ήταν να γίνει ένας γενικός προγραμματισμός από ένα σώμα στο οποίο θα συμμετείχαν όλοι οι λαοί της περιοχής, τόσο όσον αφορά τη γεωργία όσο και τη μετανάστευση. Επειδή κάτι τέτοιο είναι μάλλον απίθανο, το επόμενο είναι να γίνουν όλα αυτά άναρχα και ανεξέλεγκτα – με ότι αυτό συνεπάγεται.


Σχετική βιβλιογραφία

  • L. Postiglione (2002): Soil Salinization in the Mediterranean: Soils, Processes and Implications. In: Mediterranean Desertification: A Mosaic of Processes and Responses.
  • T.G. Ammari, R. Tahhan, S. Abubaker, Y. Al-Zu’bi, A. Tahboub, R. Ta’any, S. Abu-Romman, N. Al-Manaseer, M.H. Stietiya (2013): Soil Salinity Changes in the Jordan Valley Potentially Threaten Sustainable Irrigated Agriculture. In: Pedosphere.
  • Tarek H.S. Kotba,Tsugihiro Watanabeb, Yoshihiko Oginob, Kenneth K. Tanji (1999): Soil salinization in the Nile Delta and related policy issues in Egypt. In: Agricultural Water Management.
  • Massimo Iannetta, Nicola Colonna: Αλάτωση Εδαφών. Land Care in Desertification Affected Areas From Science Towards Application.
  • Plan Bleu Regional Activity Center (2003): Threats to Soils in Mediterranean Countries.
  • Marquina, Antonio (Ed.) (2004): Environmental Challenges in the Mediterranean 2000–2050.
  • Cullu, M.A., Almaca, A., Sahin, Y., Aydemir, S., 2002. Application of GIS for monitoring soil salinisation in the Harran Plain, Turkey. Int. conference on sustainable land use and management. pp.326-332.
  • SELIM KAPUR, BURCAK KAPUR, ERHAN AKÇA, HARI ESWARANA (2009): Research strategy to secure energy water and food via sustainable land and water management in the GAP region.
Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s